ԻՆՉ ՄԱՆԴԱՏ ԵՆՔ ՏՎԵԼ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅԱՆԸ

Հարցազրույց “Ռազմավարական քաղաքականության ակումբի” անդամ Արթուր Ավթանդիլյանի հետ
 
Մի քանի ամիս առաջ ասում էիք, որ մարտի մեկից հետո մեր քաղաքական դաշտն իրեն սպառեց, քանի որ իշխանությունն ու ընդդիմությունը ցույց տվեցին, որ այդքան ադեկվատ չեն գնահատում իրականությունը: Այսօր է՞լ չունենք ընդդիմություն:
 
Այսօր էլ մնում եմ նույն կարծիքին. այո, չունենք ընդդիմություն: Թե ինչու չունենք, նախ պետք է քաղաքագիտական էքսկուրս կատարենք` հասկանալու համար, թե ինչ է առհասարակ ընդդիմությունը: Դասական քաղաքագիտության տեսակետից ընդդիմությունն ընտրական գործընթացի արդյունքում պառլամենտում կամ պառլամենտից դուրս փոքրամասնություն հավաքած ուժն է: Բայց բնականաբար այստեղ առանցքայինը ընտրական գործընթացն է: Այսպես կոչված անցումային երկրներում այս մեխանիզմը չի գործում, և մենք հանգում ենք շատ պարադոքսալ մի իրավիճակի. ինչ է նշանակում լինել  ընդդիմություն անցումային կամ ավտորիտար երկրում, որտեղ հստակորեն պարզ է, որ ընտրական գործընթացի շնորհիվ հնարավոր չէ գալ իշխանափոխության: Այս դեպքում առաջին հերթին պետք է վերաիմաստավորել կամ տեղայնացնել ըստ տեղական առանձնահատկությունների` ընդդիմության դերը որը պետք է լինի: Դիտարկենք իշխանություն-ընդդիմություն հարաբերությունները նույն  այսպես կոչված իշխանության աղբյուրի տեսանկյունից: Մեր պարագայում իշխանությունների աղբյուրն օլիգարխիան է` իրենց սափրագլուխների ջոկատներով: Մենք տեսնում ենք, որ իշխանությունը շատ լավ հետևում է իր աղբյուրին, որևէ խնդիր ըստ էության չի առաջանում, կուռ թիմ է աշխատում: Որն  է այս դեպքում ընդդիմության աղբյուրը. ընդդիմության աղբյուրը, միանշանակ, հասարակությունն է: Այսինքն` եթե ընդդիմությանն արգելվում է մուտք գործել քաղաքական դաշտ` պառլամենտ կամ նախագահական նստավայր, նա  պետք է փորձի ստեղծել այսպես կոչված հասարակական-քաղաքական  կամ ստվերային հասարակական իշխանություն:
 
Այսօրվա ընդդիմությունը չի՞ փորձում ստեղծել այդ իշխանությունը:
 
Իհարկե ոչ: Ես վերաձևակերպեմ մի սահմանում, որը լսել եմ Տիգրան Խզմալյանից: Նա խոսում էր մտավորականի մասին և ասում էր, որ մտավորականը կոչում չէ, ժառանգություն ստացված ինչ-որ բան չէ, այն մի կարգավիճակ է, որը պետք է անընդհատ ապացուցես: Անցումային երկրում նույն բանը պետք է ասել ընդդիմության մասին. ուրեմն ընդդիմությունը ցանկացած ընտրական գործընթացի արդյունքում ձևավորված ինչ-որ մի մարմին չէ: Ընդդիմությունը պետք է անընդհատ ապացուցի, որ ինքն ընդդիմություն է, քանի որ Հայաստանի նման երկրներում նա ի պաշտոնե մարմնավորում է իշխանություններից դժգոհ հասարակության սպասելիքներն ու հույսերը:
 
Այսինքն` վերջին տարիների ընթացքում  մեր որևէ ընդդիմադիր ուժ չի՞ ապացուցել իր ընդդիմադիր լինելը:
 
Նայած ինչ տեսակետից ենք նայում: Ես գերադասում եմ նայել ըստ արդյունքների: Եկեք սկսենք 2003-ից: Ի՞նչ էր անում ընդդիմությունը 2003-ին` Դեմիրճյան, Գեղամյան… պարզ ասած, հակաքոչարյանական այդ հատվածը: Հավաքված էր հսկայական քանակությամբ ժողովրդական էներգիա` ցույցեր, միտինգներ, երթեր և այլն: Այսինքն` կար մի հսկայական ռեսուրս, հսկայական էներգիա, և հենց այդ հսկայական բողոքական էներգետիկան պետք էր պահպանել, հզորացնել ու փորձել օգտագործել հասարակական սպասումները բավարարելու համար: Սակայն, 2003-ին էներգիան ստիմուլացվեց, կենտրոնացավ ու փոշիացավ:
 
Այդ նույն անալոգիան աշխատում էր նաև 2007-ի պարագայում: Երևան է եկել մի քաղաքական  ուժ, որն այսպիսի մի պլատֆորմ է ներկայացնում` կազմաքանդել ավազակապետությունը, վերականգնել կամ հաստատել սահմանադրական կարգը, վերացնել մենաշնորհները, ստեղծել արժանապատիվ ապրելու հնարավորություն: Ես` որպես սովորական քաղաքացի, իմ ձայնը տալիս եմ տվյալ ուժին և ինձ չի հետաքրքրում ու չպետք է հետաքրքրի` ինչ պատճառներով եղավ, որ այն ուժը, որին ես ձայն պատվիրակեցի, չհասավ նպատակին: Դա իմ գործը չէ:
 
Բայց հանուն ամեն մեկի ձայնի, հանուն արդար ընտրությունների` ՀԱԿ-ը պայքարեց, բայց դա ճնշվեց մարտի մեկով: ՀԱԿ-ն իրեն ինչո՞վ չարդարացրեց:
 
Եկեք պարզ հասկանանք` ՀԱԿ-ը հիմա ինչի համար է պայքարում: Ես ունեմ մի պայմանական հասկացություն, որն անվանում եմ ընդդիմության մանդատ: Այսինքն` դրանք այն պայմաններն են, որոնց ես համաձայնվել եմ որպես շարքային քաղաքացի, որոնց բավարարելու պահանջով ես իմ ձայնը տվել եմ նրան: Մանդատի մեջ մտնում էին սահմանադրական կարգի վերականգնում, ավազակապետության կազմաքանդում և մնացած բոլոր ներքին քաղաքական հարցերը: Միայն ներքին, արտաքինի մասին խոսք չկա:
 
Այսինքն` ընդդիմության մանդատի մեջ միայն ներքին հարցե՞րն են մտնում:
 
Ես մի անգամ մեծ լսարանում խնդրեցի  բոլորին ասել, թե նրանցից քանիսն է մտել քվեասենյակ` մտածելով, որ այ ես այս թեկնածուին ձայն եմ տալիս, որովհետև ինքն Արցախի դիրքորոշման հարցում սա է արել, իսկ հայ-թուրքական հարցն այն ժամանակ ընդհանրապես ակտուալ չէր: Բնականաբար, այդ մանդատի մեջ մտնում էին միայն ներքին քաղաքական հարցերը: Ըստ էության` Կոնգրեսն այդ մանդատը իրականացնելու փոխարեն մարտիմեկյան ժամանակաշրջանից սկսած`դարձել է իրավապաշտպան կազմակերպություն: Այսինքն` ինքը զբաղվում է ոչ թե ներքին համակարգային հարցեր բարձրաձայնելով և, որն ամենից կարևորն է, այդ հարցերի լուծման արդյունավետ մեխանիզմներ առաջադրելով, այլ միտինգներում քաղբանտարկյալների ազատման հարցը որպես գլխավոր առաջնահերթություն ներկայացնելով: Իսկ ՀԱԿ-ի առաջնային խնդիրն է իրականացնել այն մանդատը, որի դիմաց հասարակությունը վստահել է իրեն և գնացել ընտրության: Քաղբանտարկյալների հարցը ներքին ու լոկալ խնդիր է` համեմատած այն հսկայական պատասխանատվության հետ, որը ՀԱԿ-ը վերցրել էր իր վրա:
 
Իսկ հիմա ՀԱԿ-ը կոնկրետ ի՞նչ է անում այդ մանդատի շրջանակներում. ոչ մի բան էլ չի անում:  Ընդհակառակը, մտել է մի դաշտ, որն իր մանդատից դուրս է:  Միանշանակ ասում եմ` այս պահի դրությամբ Կոնգրեսը գործ չունի հայ-թուրքական հարաբերությունների հետ, գործ չունի Արցախի հետ, առավել ևս, որ ինքն այդ խնդիրների արմատը կամ շան գլուխը համարում է կոնկրետ համակարգի մեջ թաղված: Այսինքն` և հայ-թուրքական, և հայ-ռուսական, և հայ-վրացական հարաբերությունները այս համակարգի քաղցկեղային ձևով աշխատելու հետևանքներն  են:
 
Ներկայում ընդդիմադիր կեցվածք ունի Դաշնակցությունը:
 
Մի լավ անգլիական խոսք կա` կիսատ հղի չեն լինում: Ինչպես  որ երբեք ՀԱԿ-ի դիրքորոշումը չեմ հասկացել, առավել ևս չեմ հասկացել Դաշնակցությանը. ինչպես կարելի է լինել ընդդիմություն արտաքին  քաղաքականության հարցերում, իսկ ֆունդամենտալ հարցերում համաձայն լինել իշխանության հետ: Ինչպես կարելի է մնացած հարցերում լինել կեղծ հասկացության մեջ, որն իրենց ձևակերպմամբ կոչվում է ընդդիմություն իշխանության մեջ: Իմ կարծիքով, իրավիճակը սարսափելի թերագնահատվում է. հասարակությունը գիտակցական փոփոխությունների է հասել այս երկու տարվա ընթացում, “նրա տառապանքը փորձ ունի”, և Դաշնակցությունն արդեն լուրջ չի ընկալվում հասարակության կողմից: Եվ այն տպավորիչ զանգվածը, որը հավաքվեց Դաշնակցության երթի ընթացքում, իրականում Դաշնակցությանը չէր և այդ զանգվածը երբեք էլ չի լինելու Դաշնակցությանը, եթե նույնիսկ իր այսպես կոչված  գլխավոր գծից շեղվի ու ասի, որ, օրինակ, պահանջում ենք իշխանության հրաժարականը, որովհետև նա չի թողնում մենք արժանապատիվ ապրենք, կամ մենք պահանջում ենք ցրել Ազգային ժողովը, որովհետև այն չի իրականացնում իր հիմնական օրենսդիր գործառույթը: Այսինքն` ի սկզբանե մենք գործ ունենք անընդհատ էներգիա հավաքելու ու փոշիացնելու հետ:
 
Մեկ անգամ չէ, որ նշել եք` մեզ նոր մոդելի ձևավորում է անհրաժեշտ: Բայց ինչպե՞ս, ովքե՞ր պետք է անեն:
 
Ես արդեն նշել եմ, որ  մարտի մեկը շատ բեկումնային էր, որովհետև բոլոր ինստիտուտները ցույց տվեցին իրենց անկարողությունը: Այսինքն` ոչ կոմպետենտությունը, անհամարժեքությունն իրավիճակին: Մենք արդեն այստեղից հասկանում ենք, որ հնի վրա ինչ-որ բան կառուցել հնարավոր չէ, որովհետև այդ հինն էլ չկա:
 
Մենք այս երկու տարվա  ընթացքում ապրում ենք երկունքային իրավիճակում, որը պարզ չէ` ինչ է ծնելու: Ծնելու է չորրորդ հանրապետություն. ես դրանում համոզված եմ: Բայց կլինի՞ մեր երազած չորրորդ հանրապետությունը, թե կլինի  Կենտրոնական Ամերիկայի երկրների պես ինչ-որ մի քրեա-օլիգարխիկ ռեժիմ: Եվ երբ համակարգային ենթատեքստ պարունակող հայտարարություններ են անում մեր քաղաքական գործիչները, ես շատ եմ կասկածում, որ իրենք հասկանում են` ինչի մասին է խոսքը, գիտակցում են` իրենց ասածն ինչ ծավալ է ընդգրկում: Օրինակ` Վահան Հովհաննիսյանը երբ ասում է, որ մեզ պետք է ոչ թե նախագահի փոփոխություն, այլ համակարգային փոփոխություն, ինքը հասկանո՞ւմ է, որ ինքն էլ է մտնում այդ համակարգի մեջ, որն ուզում է փոխել, հասկանո՞ւմ է, որ համակարգի փոփոխման դեպքում ինքն էլ չի լինելու:
 
Գուցե դա ազնիվ խոստովանությո՞ւն է:
 
Եթե ազնիվ խոստովանություն է, ինքը պետք է մի քիչ ավելի ուրիշ ձևակերպումներ աներ, և  ուրիշ առիթներով պետք է լիներ ադ “ազնիվ” խոստովանությունը: Ես, լինելով հայ-թուրքական արձանագրությունների համոզված հակառակորդ, չմասնակցեցի իրենց ստորագրահավաքին, քանի որ չեմ հավատում իրենց կամային հատկանիշներին:
 
Եթե եզրափակենք, Դուք համոզված եք, որ մեզանում չկա իշխանություն, չկա ընդդիմություն: Ո՞րն է ելքը:
 
Ելքը հստակ է. եթե դու ուզում ես կառուցել չորրորդ հանրապետություն, պետք է հրաժարվել երրորդ հանրապետության բոլոր` թե պետականաշինության, թե քաղաքական դաշտի, թե հասարակական դաշտի շինարարության հիմնական բոլոր մեթոդներից, պետք է հրաժարվել, օրինակ, վերևից ներքև կուսակացություն ստեղծելուց:  Իմ հույսն այն խմորումներն են, որ սկսվել են հասարակական տարբեր շերտերում, հատկապես երիտասարդության շրջանում: Դրանք այն մարդիկ են, որոնք հասկանում են, որ վերջապես ժամանակն է քանակական փոփոխություններից անցնելու որակական փոփոխությունների:
 
Կայծերը կան, խնդիրն  այն է,  որ այդ կայծերը միավորվեն ավելի վաղ, քան իրենք կմարեն: Կյանքը շարժում է, և եթե առաջ չես շարժվում, նշանակում է հետ ես շարժվում, և եթե նույնիսկ կանգնում ես, դարձյալ հետ ես շարժվում: Պետք է ստեղծել սեփական ապագայի սեփական տեսլական:
 
ՀԱԿ-ի որոշ շրջանակներում հիմա մի մտայնություն է շրջանառվում. Սերժ Սարգսյանը կստորագրի, նրան կհանեն ազգի դավաճան, մենք էլ կգանք իշխանության: Ասենք` եկան իշխանության. Ի՞նչ են անելու: Երկու տարվա ընթացքում Հայ ազգային կոնգրեսը սեփական տեսլական չի ներկայացրել հասարակությանը, թե ինքը երկիրն ինչպես է պատկերացնում: Թե ինչպես չի պատկերացնում, դա շատ լավ ներկայացրել է: 96-ից սկսած`մենք շատ լավ կարողանում ենք ասել` ինչին ենք դեմ, բայց թե ինչին  ենք կողմ, դա արդեն մեծագույն հարց է, նոր գաղափարի հարց է: Կոնգրեսը հրաշալիորեն ներկայացնում է, թե մենք ինչ վատ վիճակում ենք, ինչն է վատ, բայց սեփական ծրագրեր, նույնիսկ մարտավարական պլանում, չի առաջարկում. այսինքն` Կոնգրեսը հիմա վերլուծական կենտրոնի է նմանվել:
 
ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ

Lragir.am