 |
Հետադեմ, Դերվիշային Իշխանություն
lragir 11/09/09
Հարցազրույց սոցիոլոգ Գայանե Ղազարյանի հետ
Ձեր կարծիքով, ի՞նչ է իշխանությունը, և
որոնք
են նրա ձևավորման մեխանիզմները և գործառույթները:
Եթե ռոմանտիկական ձևակերպում տանք, ապա
իշխանությունը
որոշակի գործողությունների համար պատասխանատվություն կրելն է, որոնց դու դիմում
ես կամ ստիպում ես, որպեսզի ուրիշները դիմեն: Իսկ իրականում իշխանությունն իմ
ասածի ճիշտ հակառակն է, այսինքն` այն գործողություն է` առանց որևէ
պատասխանատվության: Այսինքն այն, ինչ մեր ներկայիս իշխանությունը կատարում է՝
անպատասխանատու կամայականություններ:
Ի՞նչ որակներով իշխանություն կուզեիք, որ
լիներ
Հայաստանում:
Ես կուզեի` Հայաստանում լիներ ոչ թե մարդկանց
իշխանություն, այլ սահմանադրական, այսինքն` լծակներին տիրապետեին մարդիկ, ովքեր
առաջնորդվում են օրենքով և պատասխանատվություն են կրում իրենց արածների համար:
Եվ, ամենակարևորը, կցանկանայի, որպեսզի իշխանությունն իրոք պատկաներ ժողովրդին,
ժողովուրդը հնարավորություն ունենար ձևավորելու այն մարդկանց խումբը, ում
կհանձներ որոշակի գործառույթ, պատասխանատվություն:
Հայաստանի իշխանությունն այսօր կոնկրետ ո՞ւմ
է պատկանում:
Հայաստանում այսօր իշխանությունը պատկանում
է արխայիկ և նախնադարյան, հետամնաց մտածողությանը: Որոշակի մարդկանց և նրանց
ներկայացնող հետամնաց, գավառական մտածողությանը: Եվ հետաքրքիր է, որ այդ
մարդկանց շուրջը պտտվող “արբանյակների”, այդ “վեզիրիադայի” կազմը պարբերաբար
փոխվում է և հիմնականում այն մարդկանցով, որոնք,
անձնական շահից կամ անձնական վախից ելնելով,
մտնում են այդ մտածողության մեջ և սկսում արտահայտել նմանատիպ գաղափարներ:
Այսինքն` մենք գործ ունենք ոչ այնքան կոնկրետ անձանց, որքան մտածողության հետ.
ով տվյալ պահին ներկայացնում է այդ մտածողությունը, նա էլ դառնում է
իշխանության արբանյակը, նրա շուրջը պտտվող “յալանչիստը”:
Իշխանության ո՞ր քայլերն են Ձեզ ստիպում մտածելու,
որ նրանք նախնադարյան բարքերի քաղաքականության կրողն են:
Նախևառաջ իշխանության դիսկուրսը.
ինչ տերմիններով
են նրանք իրենց գաղափարներն արտահայտում, ինչ հիմնավորումներ են գտնում, ինչ
հակափաստարկներով են խոսում ընդդիմության կամ իրենց հետ չհամաձայնող ցանկացած
մեկի հետ, ինչ պարգևատրումներ են տալիս, ինչ գործողությունների համար են տալիս:
Նրանց բոլոր գործողությունները խոսում են դրա մասին: Հենց ինչ-որ մեկը խոսում է
գիտական տերմիններով, իշխանությունների կողմից անմիջապես ենթարկվում է
խավարամիտ տերմիններով արտահայտված ինչ-որ գրոհի: Ամեն անգամ, երբ
իշխանություններն ինչ-որ բան են անում, ես հիշում եմ Մարկ Տվենի “Քոնեքթիքութից
Յանկին Արթուր թագավորի արքունիքում” ստեղծագործությունը, որովհետև մեր
իշխանությունների վարքագիծը տիպիկ դրա օրինակն է: Դու խոսում ես գիտական
տերմիններով, իրենք դրա տակ փնտրում են ինչ-որ կախարդություն, դու խոսում ես
փաստերով, նրանք դրա տակ որոնում են գերբնական ուժերի կողմից սնուցվող, համարյա
այլմոլորակայինների կողմից քեզ ներարկված ինչ-որ դավադրության տեսություն, դու
խոսում ես մարդու իրավունքների պաշտպանությունից, նրանք հաջորդ օրը պարգևատրում
են մեկին, ով մարդ է սպանել, բռնություն կիրառել, հափշտակել ինչ-որ մեկի
սեփականությունը կամ պարզապես բռնի ուժով պահել իրենց իսկ իշխանությունը: Սրանք
բոլորն արխայիկ գործողություններ են: Մենք գործ ունենք իշխանությունների
ոչ
ադեկվատ վարքագծի հետ:
Ձեր կարծիքով,
ի՞նչ
ճանապարհով կարող է հասարակությունը վերադարձնել իշխանություն ձևավորելու իր
իրավունքը:
Ես շատ իդեալական կներկայացնեմ, թե ինչպես
պետք է հասարակությունը վերադարձնի իշխանության ձևավորման մեխանիզմը. վերը
նշված մտածողությունը արմատախիլ անելով, այսինքն` երբ վերջ կտրվի այս արխայիկ
և հետադիմական, մյուս կողմից էլ մոգական մտածողությանը: Իսկ թե ինչպես… միայն
երիտասարդների ակտիվ ներգրավվածությամբ, որովհետև հասարակության մեջ դեռևս միակ
չստրկացված, բայց արդեն ստրկացվող մարդկային ռեսուրսը երիտասարդներն են: Ես չեմ
ցանկանում նեղացնել ավելի մեծերին, որովհետև նրանց մեջ էլ շատ-շատ են
ողջախոհները, պարզապես մեծամասնության մասին եմ խոսում: Երիտասարդները կարող
են փոխել, որովհետև ավելի համարձակ են, ինչ-որ իմաստով նաև պակաս զգուշավոր:
Երիտասարդները պետք է հասկանան, որ մեզ այսօր նախաձեռնողականությունն է
պակասում: Թեկուզ ամեն մեկն իր գաղափարներից ելնելով մոբիլիզացվի ու հասկանա,
որ եթե այսօր ինքն իրավիճակն իր ձեռքը չվերցնի, վաղն ինքն այս երկիրն էլ չի
ունենա: Եվ մեր ապագան շարունակելու են տնօրինել այդ “մտավորականները”`
յալանչիստները, օլիգարխիկ, կրիմինալ, հանցագործ իշխանությունները:
Համամի՞տ եք, որ յուրաքանչյուր ժողովուրդ արժանի
է իր իշխանությանը:
Ինձ այս
արտահայտությունը շատ ավելի խորն
է թվում: Մենք ոչ թե արժանի ենք այս
իշխանություններին, այսինքն` մենք գնացինք, ընտրեցինք նրանց, ու նրանք էլ
դարձան մեր իշխանությունները, և մենք հիմա գոհ ու երջանիկ ենք, որ
յուրաքանչյուր րոպե վտանգված է յուրաքանչյուր քաղաքացու սեփականությունը,
ընդհուպ մինչև կյանքը…
Դրա համար ինչ-որ իմաստով մենք արժանի չենք
այս իշխանություններին. բոլորը տեսան, թե ինչ հսկայական քանակությամբ մարդիկ
պայքարեցին դրա դեմ և սպանվեցին, բանտարկվեցին, հալածվեցին, իսկ մյուս կողմից
էլ արժանի ենք, որովհետև, այնուամենայնիվ, մեր անպատասխանատվության և կրիմինալի
հանդեպ մեր հանդուրժողականության պատճառով է, որ նրանք այսօր իշխանության են:
Ինձ թվում է` այստեղ շատ մեծ դեր կատարեց հասարակության հիասթափությունը և
դրանից բխող անգործությունը: Բայց նման բաները հնարավոր է նկատել մի քիչ ավելի
ուշ, երբ իրենք արդեն անցյալում են: Երբ այդ գործընթացները զուգընթաց են գնում,
մի քիչ դժվար է նկատել դրանք, հենց նրանք հեռանում են, հետադարձ հայացքով նոր
տեսնում ես, թե որտեղ այդ սխալը թույլ տվեցիր, ինչն աչքիցդ վրիպեց: Երբ
կրիմինալ խմորումներ էին գնում, երբ ձևավորվում էր այս այլանդակ, այլասերված
խավը, որն ուղղակի ամեն տեսակ հանցանքների ու կամայականությունների միջոցով
սոսնձում ու ձևավորում էր այս իշխանական համակարգը, մենք այդ ժամանակ չէինք
նկատում: Իրադարձությունները պետք է մեզնից մի քիչ հեռանային, որ հասկանայինք`
ինչ է կատարվում:
Հիմա գիտենք, որ ունենք հետադիմական խավար
մի համակարգ, որին կարող են հաղթել միայն անհանդուրժողները` չնայած
մարտի մեկից հետո հեռուստաեթերից սկսեցին հանդուրժողականություն քարոզել: Ի՞նչ
է նշանակում հանդուրժող եղիր… ուրեմն սպանեցին, ծեծեցին, ջարդեցին, բանտարկեցին,
ու դրանից հետո պիտի հանդուրժե՞լ…: Դուք էլ հանդուրժող եղեք միտինգների,
թռուցիկների, ակցիաների հանդեպ, բայց չեղավ այդ հանդուրժողականությունը:
Իրականում քարոզվում էին հանդուրժողականություն ոչ թե ինչ-որ մեկի գաղափարի
հանդեպ, այլ տառացիորեն մարդասպանության և իրենց կրիմինալ ու այլասերված
էության հանդեպ: Դա ամեն օր ամբողջ հեռուստաեթերից թափվում էր մեր երեսին:
Հեռուստացույցով մարդասպանը վեր է կենում և ասում` ես քեզ սպանեմ, դու ինձ
հանդուրժիր, օլիգարխը` ես քեզ թալանեմ, դու ինձ հանդուրժիր:
Այնինչ ճիշտ հակառակն է. անօրինականության
հանդեպ
հանդուրժողականության մեջ ոչ մի դրական բան չկա: Նման ներողամտության մեջ ես
առհասարակ ոչ մի լավ բան չեմ տեսնում, հենց դա մեզ բերեց հասցրեց սրան, որ
շատերն անպատիժ մնացին: Երբ ՀՀ-ն անկախացավ, մենք պետք է պատժի ենթարկեինք
ամբողջ սովետական նոմենկլատուրան, ԿԳԲ-ական համակարգը, 37 թվականի
մարդակերներից մինչև 88-ի մատնիչները, Չարենցին և մյուսներին ծախողներից մինչև
նրանց սպանողները: Բայց Սովետական Միության փլուզումից հետո որևէ մեկը պատժի
չենթարկվեց, նույնիսկ ձևականորեն, ինչ-որ հավաքական ձևակերպմամբ, նույնիսկ
սիմվոլիկ:
Այսօր մեզ անհանդուրժողականությունն է պակասում:
Ովքե՞ր են այսօր իշխանության, մենք չենք սիրում դրանց հարցում հետևողական լինել
և հիշել նրանցից յուրաքանչյուրի կենսագրությունը: Նրանք նույն սովետական
չեկիստական կագեբեիստական, նոմենկլատուրային կադրերն են: Օրինակ` Աղվան
Հովսեփյան. նա այն մարդն էր, ով 88 թվականին գործեր էր “թխում” “Ղարաբաղ”
կոմիտեի դեմ, հիմա գլխավոր դատախազն է, Սերժ Սարգսյան` Կևորկովի աջ ձեռքը… եթե
նրանց անկախության տարիներից պատժեինք, հիմա բանտերում կլինեին և ոչ թե “գահին”
բազմած:
Այսօրվա իշխանություններին գովերգող վեզիրիադան բոլոր իշխանությունների ժամանակ
եղել է գովերգող, “կարգ ու կանոնի” (ու կապ չունի, ինչ կարգի, ինչ կանոնի)
կողմնակից: Այսօր սարսափելին այն է, որ հասարակության կեսը հանդուրժող է
անօրինականանությունների հանդեպ և այդ կեսի մտածողությունը համապատասխանում է
մեր իշխանությունների մտածողությանը` արխայիկ և միապետական: Կան մարդիկ մինչ
օրս նախագահի մասին “թագավորով” են խոսում:
Հայաստանի իշխանությունն այսօր որքանո՞վ է համարժեք
այն խնդիրներին, մարտահրավերներին, որոնք առկա են Հայաստանում և աշխարհում:
Մեր իշխանություններին կարելի է բնորոշել
որպես
ոչ ադեկվատ, իսկ դա ընդամենը հոգեկան շեղում է: Այսօրվա իշխանությունները
դերվիշական, թուղթուգրային, չար աչք, նավս… այդ գիտակցության կրողն են, նրանք
ինչպե՞ս կարող են ադեկվատ լինել ներկայիս
մարտահրավերններին: Միայն տեսնում են թուղթ
ու գիր, նավս, ինչ-որ մեկը եկավ Ազգային ժողովի դարպասի տակ
թուղթ ու գիր դրեց, հետո ինչ-որ մեկը նստեց
երկար աղոթք արեց, որ իրենց բախտը չբերի արտաքին քաղաքականության մեջ: Ես չեմ
զարմանա, որ եթե օրինակ հայ-թուրքական հարաբերություններում մի բան իրենց ասածի
պես չստացվի, ասեն, որ եթե չլինեին հասարակության անեծքները, ապա մեր արտաքին
քաղաքականությունը հաջողությամբ կպսակվեր, կամ որ դերվիշները սխալ օր էին
նշանակել բանակցությունները` 47-րդ մոլորակի դիրքն անկայուն էր:
Ինչպիսի՞ Հայաստան եք երազում:
Ես ուզում
եմ Հայաստան, որը կունենա զարգացած
գիտություն, արվեստ, արդյունաբերություն, իսկ մենք ունենք այդ պոտենցիալը: Դա
ցույց է տալիս պատմությունը, ցույց են տալիս նաև այն հայերը, ովքեր հենց դուրս
են գալիս Հայաստանի սահմաններից, միանգամից հասնում են փայլուն արդյունքների, և
զարգացած պետությունները հասկանում ու գնահատում են հայերի ինտելեկտուալ
կարողությունները: Կուզենայի տեսնել Հայաստան, որն ունի զարգացած գիտություն,
բարձր մակարդակի կրթություն, զարգացած արվեստ և ամենակարևորը՝ բազմազան,
առաջադեմ հասարակություն, որն իր նորարարական գաղափարներով նույնիսկ կարող է
փարոս հանդիսանալ աշխարհի համար:
ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ