Քաղաքականությունը ուժային պայքար է, իսկ ճանաչումն` ընդամենը թղթե շերեփ

«Ժամանակ»-ի զրուցակիցը «Սարդարապատ» շարժման նախաձեռնության անդամ Հայկ Բալանյանն է

- Դուք ասում եք, որ հասարակությունը չի կայացել որպես պետության հիմք, այնինչ պետական մեքենան ինչ պատվեր իջեցնում է, հասարակությունը դա էլ իրացնում է: Այս առումով, իսկապե՞ս պետականաշինության բացակայության պատճառը հասարակության անպատրաստ լինելն է, թե՞...:

- Մեր հասարակությունն իսկապես պատրաստ չէր պետականության վերականգնմանը, եւ եթե ժամանակին մենք կորցրել ենք պետականությունը, նշանակում է պետականաստեղծ ազգի համար անհրաժեշտ հատկանիշներից ոմանք բացակայել են: Մի բան է, երբ դու ստեղծում ես խանության տիպի պետություն, ինչպիսին կա Ադրբեջանում կամ Ուզբեկստանում, եւ որը փորձում են կառուցել նաեւ Հայաստանում, մեկ այլ բան է, երբ ուզում ես նորմալ ժողովրդավարական պետություն կառուցել: Երկրորդ տարբերակի համար հասարակությունը պետք է ունենա ներքին կառուցվածքներ եւ գիտակցություն: Այսինքն` նա իր ներսում պետք է ստեղծի որոշակի հասարակական ինստիտուտներ, որոնք չկան: Չկան կուսակցություններ, արհմիություններ, հ/կ-ների դերն է շատ ցածր, անկախ մամուլը չի կայացել, որը այս կամ այն ձեւով կախված է որոշակի խմբերից: Այդ հասարակական ինստիտուտները մեզ պետք են, եւ եթե մենք դրանք չստեղծենք, ժամանակի ընթացքում իսկապես կդառնանք խանություն:

- Մի փոքր ուտոպիստական չէ՞, որ պետության հակազդեցության պայմաններում հնարավոր լինի ստեղծել այդ ինստիտուտները:

- Շատ ազգեր ստեղծել են այդ ինստիտուտները, նոր ունեցել են պետություն: Այդ երկուսը փոխադարձ դիալեկտիկ կապվածության եւ գործընթացի մեջ են եւ պայմանավորված են միմյանցով: Օրինակ` Լատվիան եւ Էստոնիան պետություն չեն ունեցել, բայց հասարակության զարգացվածության աստիճանն այնպիսին է եղել, որ երբ նրանք շանս ստացան պետություն ունենալու, մենք տեսանք, որ այդ հասարակությունը կարողացավ կազմակերպել իր կյանքը, աշխատանքն ու կրթությունը: Սա նշանակում է, որ հասարակության ներքին որակից շատ բան է կախված: Հակառակ դեպքում մենք պետք է արձանագրենք, որ մեզանից ոչինչ կախված չէ, եւ ինչ վերեւում ասեն` այդպես էլ պետք է լինի: Բայց դա այդպես չէ. վերեւներին էլ կարող ես փոխել, ինքդ էլ կարող ես վերեւներում հայտնվել:

- Դուք կարծում եք, որ հնարավոր չէ ընտրություններով ազատվել իշխանություններից եւ առաջարկում եք պետության մեջ պետություն ստեղծել: Ինչպե՞ս եք դա պատկերացնում եւ որքա՞ն է դրա արդյունավետությունը:

- Ես կարծում եմ, որ նման տիպի ռեժիմներից ազատվելու միակ ելքը հենց դա է: Կա նաեւ ռազմական ապստամբության տարբերակը, որը Հայաստանի պայմաններում հնարավոր չէ, բայց որը եւս նշանակում է, որ դու պետության մի բաղադրամաս ես ստեղծում: Եթե ուզում ես գնալ իշխանափոխության խաղաղ ճանապարհով, ապա պետք է կարողանաս այդ բոլոր կառույցները ստեղծել քո ներսում: Այսինքն` զուգահեռ կարողանաս կառուցել այն հասարակությունը, որն ապագա պետության հիմքն է դառնալու: Ի վերջո, մեզանում խնդիրն այն է, որ մի կողմից գործող վարչակարգը փորձում է համապատասխանեցնել հասարակությունն իր պատկերացումներին, այսինքն` երկիրը դարձնել Ադրբեջան, մյուս կողմից` հասարակության դեռեւս չկոտրված, որոշակի արժեքներ կրող հատվածը դիմադրում է դրան: Մենք առաջարկում ենք այդ հասարակության դիմադրությունը կարգավորել եւ դրան ինստիտուցիոնալ բնույթ տալ, որպեսզի կարողանանք այս տիպի խանական համակարգից ձերբազատվել:

- Կա կարծիք, որ լավ երկիր ունենալու համար պետք է մեծ ամբիցիաներ ունենալ, բայց արդյո՞ք ճիշտ է, որ պետությունը առաջնորդվի ոչ թե իրողություններով, այլ ամբիցիաներով: Ավելի ճիշտ չէ՞, որ պետությունը իրողությունների հետ առնչվի, այլ ոչ անիրատեսական ամբիցիաներով առաջնորդվի:

- Լավ երկիր ունենալու համար առաջին հերթին հասարակությունն իրեն պետք է ճշմարտությունն ասի: Ամբիցիան դա հոգեբանական ինչ-որ բարդույթ է, որը լինում է ե՛ւ դրական, ե՛ւ բացասական: Խոսքը նրա մասին է, որ եթե մենք ուզում ենք առաջնորդել մարդկանց եւ նաեւ հասարակությանը ուղենիշներ տալ, պետք է բացատրել, թե հանուն ինչի է նա այս ամենն անում: Հարց է առաջանում. դու հանուն ինչի՞ ես դեռեւս մնում Հայաստանում, եթե կարող ես դրսում ապրել ավելի բարեկեցիկ, հանուն ինչի՞ են հայորդիները մեկնում սահմանը պաշտպանելու, ինչո՞ւ ենք կոչվում հայ, եթե կարող էինք հրաժարվել դրանից ու փրկվել կոտորածներից: Եթե դու չես տալիս այս հարցերի պատասխանները, որոնք ոչ նյութական աշխարհից են, եւ ռացիոնալ առումով ոչ մի բացատրություն չունեն, ապա մնացածը դառնում է անիմաստ: Նույնկերպ մարդիկ հանրահավաքների մասնակցում էին ոչ թե հանուն Տեր-Պետրոսյանի կամ մեկ ուրիշի, այլ հանուն գաղափարների: Հենց դրանք էլ իմ նշած ամբիցիաներն են:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում ԼՂՀ ընտրությունները, եւ դրանք ի՞նչ նշանակություն ունեն Ղարաբաղի խնդրի լուծման գործընթացում:

- Ես համարում եմ, որ ԼՂ խնդիրը լուծված է, եւ մենք այդտեղ լուծելու բան չունենք: Իսկ ԼՂ-ում տեղի ունեցած ընտրությունները առանձնապես կապ չունեն արտաքին աշխարհում ԼՂ խնդրի լուծման հետ, կամ այդ կապը թույլ է արտահայտված: Կարեւորն այն է, որ եթե Ղարաբաղն իսկապես դառնա ժողովրդավարական երկիր, դա էապես կհզորացնի նրա դիրքերը յուրաքանչյուր միջազգային ատյանի հետ հարաբերվելիս: Ընդ որում` նույնը վերաբերում է նաեւ Հայաստանին:

- Մենք ասում ենք, որ ԼՂ ընտրությունները ժողովրդավարական են, բայց բոլորն էլ գիտեն, որ ԼՂՀ-ում ոչ մի ընդդիմադիր շարժում չկա: Այս իրավիճակում ԼՂ-ն որքանո՞վ է պատրաստ հանդես գալ որպես բանակցային կողմ, հատկապես, որ ԼՂՀ-ն վաղուց դարձել է Հայաստանի կամակատարը եւ ծպտուն անգամ չի հանում, երբ Սերժ Սարգսյանը հայտարարում է, որ պատրաստ է տարածքներ վերադարձնել:

- Ղարաբաղն իսկապես դեռ պատրաստ չէ, որպեսզի ինքնուրույն հանդես գա բանակցություններում, բայց խնդիրը դրանում չէ, քանի որ դա հեռավոր ապագայի հարց է: ԼՂ խնդիրը ունի միայն մեկ հակալուծում, եւ դա պատերազմն է: Եթե դա չկա, իսկ ես առայժմ դրա հնարավորությունը չեմ տեսնում, ապա ես չեմ սպասում, որ Բակո Սահակյանը պետք է բանակցի կամ ինչ-որ որոշումներ կայացնի: Բացի այդ, յուրաքանչյուր մարդ, եթե փորձի զիջումների գնալ, նա դա չի մարսելու: Կրկնեմ, որ մենք Ղարաբաղի հարցը լուծել ենք: Այն, որ որոշ երկրներ դեռեւս փորձում են ԼՂ հարցն օգրագործել, պատճառը միայն մենք ենք, մեր թուլությունը: Ադրբեջանը որեւէ շանս չունի Ղարաբաղում հաղթելու: Նա կգնա պատերազմի միայն մեկ պարագայում, եթե մենք այնքան ապաշնորհ դուրս գանք, որ Հայաստանն այդ աստիճան թուլացնենք: Պարզ ասած` եթե մենք նորմալ երկիր ենք կառուցում, ԼՂ հարցը սուսուփուս փակվում է: Ես համաձայն եմ, որ ԼՂ-ն իսկապես ՀՀ-ի կամակատարն է եւ չի համարձակվում որեւէ բան ասել, բայց հարցը նրանում չի, որ դրսից ինչ-որ մեկը մտածում է, որ Սերժ Սարգսյանը կարող է Բակո Սահակյանի միջոցով հարցը լուծել: Հարցը նրանում է, որ հասարակությունը չի ընդունում ո՛չ մեկին, ո՛չ մյուսին: Այսինքն` հասարակությունը չի նայելու, թե Սերժ Սարգսյանը Բակո Սահակյանին հրաման տվեց, վերջինս էլ զորքերը հետ քաշեց: Շատ հզոր ընդվզում է լինելու, Սերժ Սարգսյանն էլ դա շատ լավ գիտի, դրա համար դրան երբեք չի գնա:

- Ստատուս քվոյի պահպանումը որքանո՞վ է նպատակահարմար մեզ համար: Կիսո՞ւմ եք տեսակետը, որ ժամանակն աշխատում է Ադրբեջանի օգտին, թե՞ մենք էլ կարողանում ենք այդ ժամանակն օգտագործել հզորանալու համար:

- Ժամանակը երկուստեք աշխատող գործոն է. եթե մենք խելոք գտնվեինք, բնակեցնեինք այդ տարածքները, նորմալ պետություն կառուցեինք` նորմալ տնտեսությամբ, կստացվեր, որ ժամանակն աշխատել է մեր օգտին: Մենք դա չենք անում, եւ համեմատական առումով Ադրբեջանը հզորացել է: Մեր քաղաքական վերնախավը վախեցած է սեփական հաղթանակից եւ մինչեւ հիմա չգիտի, թե ինչ է անում: Եթե նորմալ իշխանություն լիներ, կբնակեցներ այդ տարածքները, այնտեղ կապրեր 300-500 հազար հայ, եւ հարցը փակված կլիներ: Ինչ վերաբերում է ստատուս քվոյին, ապա եղել է պատերազմ, որտեղ հայկական կողմը հաղթել է եւ ստեղծել այս վիճակը: Այսինքն` սա ստատուս քվո չէ, այլ բնական վիճակ, որը մարսել են աշխարհի հզորները: Նրանք ճանաչել են այս իրավիճակը, քանի որ ո՛չ ռմբակոծում են Հայաստանը, ո՛չ էլ պատժամիջոցներ են կիրառում: Նման բան չկա ու չի էլ լինելու, եթե մենք ինքներս մեր գլխին չսարքենք: Մենք մեր պատմական հայրենիքի մի մասը հետ ենք բերել: Ո՞վ է տեսել, որ պատերազմում գրաված հողը ինչ-որ մեկը հանձնի: Հիմա թե՛ ռազմական, թե՛ աշխարհագրական այնպիսի կոնֆիգուրացիա է ստեղծված, որ մենք հանձնելու բան չունենք: Հողերի հանձնումն ու Արցախի ճանաչումը համարժեք չեն: Որեւէ մեկը մտածե՞լ է, որ հանձնումից հետո կարող է պատերազմ սկսվել, եւ Ղարաբաղը շատ արագ կարող ենք կորցնել: Քաղաքականությունը դա ուժային պայքար է, իսկ ճանաչումն` ընդամենը թղթե շերեփ: Վրաստանի ամբողջականությունը ճանաչված էր, ինչպես նաեւ Սերբիայինը, բայց դա չխանգարեց, որ այդ երկրները մասնատվեն: Ինչքան էլ Հայաստանը ճանաչված լինի, եթե մենք թուլացանք, Զանգեզուրն էլ կտանեն, Լոռին էլ, ու ոչ մի ճանաչում չի փրկի: Այսինքն` միշտ պետք է ապավինել սեփական ուժերին:

- Ե՞րբ է պետությունը հասնում այն կոնդիցիայի, որ ստիպված է լինում գնալ օտարալեզու դպրոցներ բացելու քայլին: Սա դրսից պարտադրվա՞ծ քայլ է, թե՞ դրսին դուր գալու համար ներսի նախաձեռնություն:

- Այս նախաձեռնությամբ շատ պարզ խնդիր է լուծվում. իշխանություններն ուզում են իրենց երեխաների համար ապահովել բարձրակարգ կրթություն, կտրել ռամիկներին այդ նույն կրթությունն ստանալու հնարավորությունից եւ սոցիալական վերելակով վերեւ բարձրանալ: Մտածել են, որ իրենց երեխաները հո ռամիկների հետ չե՞ն սովորելու: Սա մեր նեղ էլիտայի որոշումն է: Այլ խնդիր է, որ ռուսները աշխատանքներ են տանում ԱՊՀ երկրներում ռուսերենի դերը բարձրացնելու ուղղությամբ, եւ հիմա ուղղակի երկուսի շահերը համընկան: Մերոնք մտածում են, որ ասենք` Մեդվեդեւի կինը կգա Սերժ Սարգսյանի կնոջ հետ դպրոց կբացեն, կասեն` «Տեսեք, մենք ինչ լավն ենք, մեզ փող տվեք»: Հաջորդը լինելու է պարսկական դպրոցների բացումը, որին նույնպես չեն կարող մերժել: Տիգրան Սարգսյանն անպայման անգլիական դպրոց կբացի, Արթուր Բաղդասարյանը` ֆրանսիական եւ կսկսվի տարբեր երկրների կողմից էլիտայի վերնախավային երեխաներին իրենցով անելու մրցավազքը:

- Այս նախաձեռնությունը շատ ուժեղ հակազդեցություն է առաջացրել: Կա՞ շանս, որ այս հակազդեցությունը կարող է հաջողել, ու իշխանությունը կընկրկի:

- Այս հակազդեցությունը ցույց է տալիս, որ հասարակությունը դեռ մեռած չի, որ նա կարող է հաջողության հասնել: Այս խնդիրը լակմուսի թղթի նման ջրբաժան առաջացրեց հասարակության մեջ: Թե՛ իշխանության, թե՛ տարբեր քաղաքական ուժերի բազմաթիվ ներկայացուցիչներ, ինչպես նաեւ ապաքաղաքական մարդիկ ընդդիմացան այս նախաձեռնությանը, ինչը ցույց տվեց դեռեւս հասարակության մեջ գոյություն ունեցող դիմադրության ներուժը: Այսինքն` իշխանությունը պատասխան ստացավ, եւ դա եւս մեկ խթան հանդիսացավ հասարակության համար գիտակցելու, թե ինչ ռեժիմ է իր դիմաց կանգնած: Ես վստահ եմ, որ իշխանությունը կընկրկի, սակայն եթե անգամ դա տեղի չունենա, մենք չպետք է հանձնվենք: Ինչպես բացեն, այնպես էլ կփակեն:

 Zhamanak.com 26.05.10                                                                                             Արթուր Խեմչյան