 |
Հպատակն էլ ո՞նց է լինում
«Ժամանակ»-ի զրուցակիցն է նկարչուհի Զարուհի Մուրադյանը
- Տիկին Զարուհի, մեկ տարի առաջ, երբ խոսում էիք Հայաստանում հետագա փոփոխությունների մասին, ասում էիք` երիտասարդներն են հույսս, որոնք կձեւավորեն քաղաքացիական հասարակություն: Այսօր օտարալեզու դպրոցների բացմանն ընդդիմացողներից մեկն էլ Դուք եք: Այս առումով կարելի՞ է ասել` ձեւավորվեց այդ քաղաքացիական պայքարի մթնոլորտը, քաղաքացիական հասարակությունը:
- Իմ կարծիքով` դեռ ոչ: Կարող է ինչ-որ բաներ կան, որ ես չեմ նկատում, բայց հարցն այն է, որ մեր ժողովուրդը տառապում է անլիարժեքության բարդույթով, նա չի հավատում սեփական ուժերին, չի հավատում, որ ինչ-որ բան ի զորու ենք փոխել առանց արտաքին միջամտության: Վերջերս լսեցի 37 թվականի ռեպրեսիաների հետ կապված մի ռուս մտավորականի ասածն այն մասին, որ պատերազմի ժամանակ քաջ լինելն ավելի հեշտ է, քան խաղաղ ժամանակ: Քաջ ասելով` ի նկատի ունենք սեփական հայացքները, քաղաքացիական դիրքորոշումը չվախենալ արտահայտելը: Ես հիմա ամբողջովին դրա հետ համաձայն եմ:
Պատերազմն այնքան էլ վաղուց չի եղել մեր կյանքում (18 եւ ավել տարի առաջ է եղել), եւ մենք բոլորս հիշում ենք հերոսական դրվագներ այդ պատերազմից, այսինքն` մեր ժողովուրդը ի վիճակի է հերոսության, մեր ժողովուրդն ունի իր մեջ այդ հոգեւոր ուժը, հավատը, բայց խաղաղ ժամանակ ամեն մեկը երեւի թե մեր արտաքին քաղաքական իրավիճակի հետ կապված ինքնապաշտպանական ինչ-որ ռեֆլեքս ունի: Բայց մեզ մոտ չափից շատ է այդ ռեֆլեքսը, երբ ամեն մեկը մտածում է` լավ, դեռ այնքան էլ վատ չէ, մի քիչ էլ համբերենք, դեռ միգուցե ինչ-որ բան հնարավոր է փոխել կամ ինքնըստինքյան կփոխվի:
Ես գտնում եմ, որ քաղաքացիական քաջությունը հենց այն է, որ խաղաղ ժամանակ կարողանում ես պայքարել, արտահայտել այն, ինչ տեսնում ես եւ ազնիվ ես ինքդ քեզ հետ: Շատ մտավորականներ հիմա ինձ հետ համաձայն են, իրենք իրենց խոհանոցում խոսում են մի բան, դուրսը ժողովրդի համար կամ թղթակցի հետ, իսկ առավել եւս հեռուստատեսության համար խոսում են լրիվ ուրիշ բան:
- Այս անգամ, սակայն, մենք տեսանք, որ շատ մտավորականներ կային, ովքեր կարծիք արտահայտեցին «խոհանոցից» դուրս:
- Երեւի թե շատ ցավոտ հարցի եկանք հասանք: Չնայած ես, մեծ հաշվով, համաձայն եմ շատերի հետ, որ արտաքին եւ ներքին քաղաքական հարցերից շեղվելու համար էր բարձրացված այս օրինագիծը, բայց նույնիսկ այս պարագայում իրենք չէին էլ պատկերացնում, որ այս հարցը այսպիսի արձագանք կառաջացնի: Թեքեյան կենտրոնում զարմանքով նկատեցի, որ առնվազն հինգ գիտական ինստիտուտների ռեկտորներ շատ խիստ արտահայտվեցին ՀՀ լեզվի մասին օրենքում փոփոխություններ կատարելու օրինագծի դեմ:
- Դուք ասացիք, որ ըստ երեւույթին լեզվի հարցը շատ ցավոտ հարց էր, դրա համար համախմբվեցին, դրա համար այսքան մարդ հավաքվեց: Ուզում եք ասել Մարտի 1-ից կարեւո՞ր էր այս օրինագիծը, որ շատ մտավորականներ խոսեցին:
- Պարզապես երեւի թե թվաց, թե լեզուն ավելի քիչ քաղաքականացված հարց է: Տեսեք` Թեքեյան կենտրոնում լեզվի օրենքում փոփոխությունների դեմ կազմակերպված հավաքին, թեեւ շատերն արտահայտվեցին, բայց 10 օր հետո, երբ պիկետներ էին կազմակերպվում, շատ գիտնականներ, որոնք կային Թեքեյանում, այստեղ արդեն չկային: Առաջին օրը, երբ գնում էի նախաձեռնության կազմակերպած պիկետին, կարծում էի` առնվազն 5000 մարդ պետք է փողոցը ողողած լինի, որովհետեւ գոնե մի 5000 մարդ այս ազգի միջից պետք է հասկանա, որ սա առաջին հերթին ազգապահպանության եւ ազգային արժանապատվության հարց է:
Ինձ մոտ այնպիսի տպավորություն է, որ զավթիչների դեսանտ է իջեցվել կամ այլմոլորակայինների, որոնք նստած էքսպերիմենետներ են անում մեր ժողովրդի հետ, ասենք` տեսնես ինչքա՞ն ժողովուրդը կդիմանա: Այսինքն` դարեր շարունակ հպատակ են եղել, հիմա անկախացել են, բայց այդ հպատակության սինդրոմից դուրս չեն եկել: Եվ այս օտարալեզու դպրոցների հարցը հենց այդ հպատակ լինելու մասին է վկայում, այնպես, ինչպես մեզ ոչ ոք չի ստիպում հող հանձնել, բայց մենք կանգնել ենք ու ամբողջ աշխարհով գոռում ենք` տալի~ս ենք, տալի~ս ենք, եկեք վերցրեք: Սա հպատակի բացահայտ սինդրոմ է: Այսինքն` մենք կրթական համակարգը փոխելու խնդիր ունենք, կրթության հանդեպ վերաբերմունքը փոխելու խնդիր ունենք մեր գլխի մեջ, մեր մտքում: Բայց անգամ այս առումով մենք ունիկալ ենք, այն երկիրն ենք, որտեղ փող են տալիս չսովորելու համար:
Առաջին հերթին մեր իշխանությունը պետք է հասկանա, որ 6 ամիսը մեկ ազգային նպատակները փոխելով` երկիր չեն կառուցում: Եթե դու կես տարի առաջ «քիրվայություն» էիր անում Թուրքիայի հետ եւ ամբողջ քո եթերը, թերթերը հեղեղված էր նրանով` ի՞նչ լավ կլինի, որ սահմանը բացվի, որ մենք հետամնաց ենք, վատն ենք այն պատճառով, որ այս սահմանը փակ է, այսօր այդ նույն մարդիկ էկրանից կոչ են անում Անթալիա չգնալ` այն պատճառաբանությամբ, որ Թուրքիայի բյուջե է գնում այդ գումարը: Այսինքն` մենք կես տարին մեկ փոխում ենք մեր քաղաքական կուրսը, ընդ որում` առանց ամաչելու ասում ենք, որ ինչ-որ մի գործարար ուզում է փող ներդնի, եւ ստացվում է` մի գործարարի փող ներդնելը բավական է, որ մենք օրենքում փոփոխություններ մտցնենք: Էլ ստրուկն ու հպատակը ո՞նց են լինում, հայրս կասեր` պոզով-պոչո՞վ:
- Այնուամենայնիվ, մենք քաղաքացի դարձա՞նք, քաղաքացիական դիրքորոշում ունեցա՞նք գոնե որոշակիորեն:
- Քանի որ ես 88-ի շարժման ակտիվ մասնակիցն էի եւ արդեն շատ լավ հասկանում էի` ինչ է կատարվում (88-ից մինչեւ 91 թիվը նկարահանել եմ այն ամենը, ինչ կատարվում էր շուրջս) եւ տեսել եմ, թե ինչպես է մեր ժողովրդի միջից ստրուկը դուրս գալիս: Այդ նույն ոստիկանը, որն այսօր քաղաքացիական կեցվածք ունեցող մարդուն ասում է` անկարգություններ ես անում, այդ նույն ոստիկանը, որ լրագրողի կամ ակտիվիստի է ձերբակալում, այդ նույն ոստիկանը ո՞ւր էր 88-ին... իհարկե ժողովրդի մեջ էր: 500 հազարից ավել մարդ օրեր շարունակ կանգնած էին հրապարակում, եւ որեւէ անկարգություն չեղավ, մենք հավատում էինք մեր ուժերին, մենք հավատում էինք, որ կհասնենք մեր նպատակին: Ի՞նչ էր պետք անել այս ժողովրդի հետ, որ 20-22 տարուց նորից այդ ստրուկը վերադառնար մեր գլխի ու սրտի մեջ: 88-ին մենք արդեն հասարկություն էինք, մենք արդեն ստրուկ չէինք... Այսօր, սակայն, հատուկենտ մարդիկ են այդ գիտակցության հասել: Վարդգես Գասպարին այդ գիտակցությունն ունեցող վառ անհատականություններից է: Անկախ իր քաղաքական հայացքներից` նա իսկապես մարդու իրավունքների համար պայքարող արժանապատիվ քաղաքացի է, բացառիկ տեսակ: Նա է Հայաստանի քաղաքացին, նրան ցավ է պատճառում ամեն ինչ` խոշտանգված բանտարկյալը, մանկապիղծ ուսուցչի զոհերը, օտարալեզու դպրոցների բացման վտանգը, կտրված ծառը (ի դեպ, նրան կարելի է տեսնել պիկետներին, դատարանում, նստացույցում): Եվ փոխարենն ինձ համար անընդունելի են այն մտավորականները, որոնք Կինոմոսկվայի հարցում արտահայտեցին իրենց դիրքորոշումը, բայց լռեցին Մարտի 1-ից հետո, երբ իր սեփական երկրի քաղաքացուն այդ նույն երկրի ոստիկանը գնդակահարեց մայրաքաղաքում: Իմ համոզմամբ` Մարտի 1-ը ջրբաժան էր:
- Այսինքն` մենք Մարտի1-ի սինդրոմը չե՞նք հաղթահարել, դրական չե՞ք համարում նրանց այս նախաձեռնություններին մասնակցություն ունենալը, ստորագրելը եւ այլն:
- Իհարկե չենք հաղթահարել, եւ այդ վախը խորը նստած է մարդկանց գիտակցության եւ ենթագիտակցության մեջ, որ ցանկացած բան ասելու դեպքում վտանգված է քո իրավունքը, դու ո՛չ օրենքով ես պաշտպանված, ո՛չ դատարանով: Հնարավոր է` քո հայացքների համար ուղղակի քեզ աշխատանքից հանեն, լրագրողին բանտ գցեն: Ես կարծում եմ, որ այսօր Գասպարիի պես համարձակ, արժանապատիվ եւ գիտակից մոտ 1000 մարդու առկայության դեպքում երկրում մթնոլորտ կփոխվի եւ հույս կառաջանա, որ երկրում արժանապատվության մթնոլորտ կստեղծվի: Եվ այս առումով մի քանի տարին բավական կլինի, որ ի վերջո ձեւավորվի քաղաքացիական հասարակության կորիզ:
- Տիկին Զարուհի, իսկ ինչո՞ւ եկեղեցին մինչեւ հիմա լռում է, իր դիրքորոշումը ՀՀ լեզվի օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին չի հայտնում:
- Ես կարծում եմ` սա այն հարցն էր, որտեղ առաջին հերթին պետք է լսվեր եկեղեցու ձայնը: Ես կոչ եմ անում եկեղեցուն մինչեւ երկրորդ լսումը բարձրաձայնել իր դիրքորոշումը, թեեւ ինչպես ընկերներիցս մեկը դիպուկ է նկատել` ժողովուրդը վաղուց եկեղեցուն ընկալում է որպես մի նախարարություն: Ես գիտեմ, որ Մայր Աթոռի տեղեկատվական բաժինը ամբողջ տեղեկատվությանը տիրապետում է, ամեն ինչից քաջատեղյակ է, ամեն ինչ կարդում է, ամեն ինչ լսում է: Կարծում եմ` կկարդան նաեւ այս տողերը:
- Ի՞նչ ակնկալիքներ ունեք, որ եկեղեցին, հոգեւոր հովիվները կընդդիմանա՞ն: Անգամ Մարտի 1-ին լռեցին:
- Կարող է իրե՞նք էլ վախեցան: Կրակոցը այնպիսի բան է: Ազդեցիկ է...
Ի դեպ, իշխանությունները նույնիսկ չէին պատկերացնում` ինչպես իրենց իսկ նախաձեռնությունը շուռ կգա իրենց դեմ: Ստացվեց այնպես, որ տարբեր գաղափարների, տարբեր քաղաքական հայացքների տեր մարդիկ միավորվեցին կոնկրետ խնդրի շուրջ:
Երկու ամիս առաջ թանգարանային գիշեր էր: Որդուս հետ հասցրեցի 5 թանգարան մտնել, ամեն տեղ լեփ-լեցուն էր, հերթեր էին մուտքի մոտ, այսինքն....ինչքան էլ մեզ ջանան հոգեզրկել, մենք հոգեւոր ազգ ենք. ես հավատում եմ իմ ժողովրդի հոգեւոր ներուժին: