ՃԻՇՏ ԿԼԻՆԻ ՍԿՍԵԼ ՀՈԳԵՎՈՐ ՇԱՐԺՈՒՄ

Հաջի Նազենի Ղարիբյան. Սորբոնի համալսարանի արվեստի պատմության դոկտոր, հրապարակախոս, ԵՊՀ դասախոս, Եգիպտագիտության հայկական կենտրոնի համեմատական հետազոտությունների գծով փոխտնօրեն
 
Ինչպե՞ս կգնահատեք այսօր Հայաստանի վիճակը: Ո՞րն է հայ ժողովրդի ամենամեծ խնդիրը և դրա հաղթահարման ի՞նչ ճանապարհներ կան:
 
Մենք այսօր ունենք նույն խնդիրները, ինչ ունեինք քսան տարի առաջ: Այսօր էլ  ունենք Ղարաբաղի հակամարտության լուծման  խնդիրը և Սովետից ազատագրվելու խնդիրը, այսինքն` ազգային ազատագրական և ազատ ու անկախ պետություն կայացնելու խնդիրը: Բայց ամենակարևոր խնդիրը  հայ ժողովրդի գիտակցության փոփոխության խնդիրն է: Քանի դեռ մենք այս հարցը չենք լուծել, ցանկացած ձեռնարկ, ցանկացած նախաձեռնություն չգիտեմ` ինչքանով կարող է իրականություն դառնալ: Այսինքն` մենք քսան տարի հետո նորից եկել կանգնել ենք հեղափոխության անհրաժեշտության առջև: Դա նշանակում է`շատ բաներ կան, որոնք մնացել են նույնը, ընդ որում` ֆունդամենտալ խնդիրներն են նույնը մնացել,  որից էլ կախված` մեր հասարակական հարաբերությունները չեն փոխվել, և շատ բաներ էլ կան, որ այլասերվել են:  Հայաստանը թերևս այսօր ավելի դժվար լուծելի և ավելի ծանր, օրհասական խնդիրներ ունի լուծելու, քան քսան տարի առաջ:
 
Ուզում եք ասել` քսան տարի առաջ ձեռքբերումնե՞ր էին, հիմա կորուստնե՞ր:
 
Այո, այն ժամանակ անկախություն ձեռք բերեցինք ու հաղթանակ ղարաբաղյան պատերազմում, հիմա անկախությունը կորցնում ենք, հողերն էլ հանձնելու վրա ենք:
 
Նշեցիք գիտակցության փոփոխության անհրաժեշտության մասին, բայց մեր պարբերաբար հանդիպումների ժամանակ մեկ անգամ չէ, որ նշում էիք 2008-ին ժողովրդի գիտակցության փոփոխության մասին: Այսօր նորից կանգնել ենք “կոտրած տաշտակի” առա՞ջ:
 
 2008-ին հզոր պայթյուն տեղի ունեցավ, որը  համեմատում ենք 88-ի շարժման հետ:  Այն ժամանակ ղարաբաղյան շարժումն էր, որը վերջիվերջո վերածվեց հեղափոխության, Սովետական Միությունը փլուզվեց, մենք ձեռք բերեցինք անկախություն: Իսկ 20 տարվա մեջ չկարողացանք այդ ներքին կոնսոլիդացիայի խնդիրը լուծել: 20 տարի հետո ժողովուրդը նորից հավաքվել էր այս անգամ կեղծված ընտրությունների արդյունքները բողոքարկելու և իր ձայնի իրավունքը պաշտպանելու: Իրականում այսօր արդեն պետք է, որ դա չլիներ հրապարակի ժողովրդին համախմբողը:
 
2008-ին  ժողովուրդը հավաքվել էր Ազատության հրապարակում, որպեսզի վերականգներ արդարությունը, արդար ընտրությունները. պաշտոնական կերպով այդպես էր, բայց այդտեղ հավաքված ժողովրդի պոտենցիալը շատ ավելին էր, քան միայն արդար ընտրությունների պահանջը: Ուրիշ խնդիր էր, որ Շարժումը ղեկավարողները կամ կազմակերպված ընդդիմությունը սահմանափակվում էր միայն դրանով: Իրականում այնտեղ կար հսկայական պոտենցիալ, և մենք դեռ դրա հետևանքների քննարկման մեջ ենք: Մենք այդ  պոտենցիալը դեռ չենք օգտագործել և ըստ երևույթին դեռ չենք հասկացել լիովին, թե ինչ էր այդ շարժումը, ինչ կատարվեց և դրանից ինչ կարելի էր ստեղծել: Չէ՞ որ դա կա: Պարզապես հիմա կարծես դռները  փակել ենք դրա վրա ու  չենք օգտագործում: Գուցե նրանից է, որ չենք հասկացել: Մի տեսակ անհամաձայնություն կա ժողովրդի հավաքված ներուժի և ներդրված պահանջների միջև: Դրա համար, երբ 2008-ից հետո ընտրություններն անընդհատ կեղծվում են` խորհրդարանական, նախագահական, քաղաքապետի, ԱԺ պատգամավորի...անընդհատ այսպես տանում են դեպի այդ ներուժի, այդ դրական էներգիայի սահմանափակում, սառեցում, և ի վերջո այդ ուժը կմարի:
 
Այնուամենայնիվ, վերջերս բոլորն են Շարժումից դժգոհություններ հայտնում: Զուգահեռաբար, ստեղծվում են տարբեր նախաձեռնություններ և խոսվում է նոր ուժի, նոր գաղափարախոսության, նոր ընդդիմության մասին: Դուք դրա անհրաժեշտությունը զգո՞ւմ եք: 
 
Եկեք փիլիսոփայորեն մոտենանք հարցին: Ընդհանրապես ցանկացած հասարակության զարգացման, կյանքը շարունակելու, առաջընթացի համար նոր ուժը միշտ է հարկավոր: Անկախ նրանից` մենք այսօր Հայաստանում ենք, դիկտատուրայում ենք, ժողովրդավարությունում ենք, թե թագավորությունում, եթե անընդհատ այդ նոր ուժը չլիներ, մարդիկ  այսօր քարի դարում կլինեին և քարանձավներում կապրեին: Դա գլոբալ խնդիր է: Եվ երբ որ այդ խնդիրը տեղայնացնում ենք, պետք է նոր ուժը ֆորմատի բերենք, տեղայնացնենք հայկական իրականության մեջ:
 
Իսկ ինչ վերաբերում է նոր ուժին, ապա այն անընդհատ է պետք. դա շարունակական գործընթաց է: Եվ այսօր այդ նոր ուժի ծնունդը և անհրաժեշտությունը կարող է լինել լուծելու համար այս, այս, այս խնդիրները, վաղը այդ նոր ուժը կրկին պետք է լուծի այլ խնդիրներ: Իմ ասածը, որ մենք քսան տարվա մեջ հետ ենք գնացել, նշանակում է, որ մեր հասարակությունը չի զարգացել և այսօրվա նոր ուժը երևի պիտի վերադառնա 80-ական, 90-ական թվականներ, նորից բերի հասարակությանը ինչ-որ տեղ:
 
Նոր ուժի անհրաժեշտության  գաղափարը ես իհարկե չեմ բացառում, բայց հայկական իրականության մեջ դրա նկատմամբ իմ ձեռնպահ կեցվածքը  բացառապես վերաբերում է այդ նոր ուժի ընկալմանը: Այսինքն` մեր հասարակությունում արմատավորված, գիտակցական ավանդույթ է, որ ինչ-որ նոր բան եթե ի հայտ է գալիս, անպայման պիտի հենվի նախկինը քանդելու, նախկինի սխալների վրա նորը կառուցելու վրա: Այսինքն` այն, ինչ գոյություն ունի, պետք է  փշրենք, քննադատենք, քարեր նետենք վրան կամ դեն նետենք, որպեսզի այդ նորը ինքնահաստատվի: Ինչքան իմ շրջապատում լսում եմ նոր ուժի ջատագովներին, բոլորը ՀԱԿ-ի վրա քարեր են նետում: Խնդիրն այն չէ, թե ՀԱԿ-ի վրա քարեր նետելը արդարացված է, թե ոչ: Խնդիրն այն է, ու եթե ուզում եք նորը ստեղծել, կողքից զուգահեռ ստեղծեք, և եթե ձեր ստեղծածը ավելի ճիշտ է, ավելի լավը, ավելի առողջ, հինը ինքնըստինքյան կքանդվի ու իր տեղը կզիջի ձեզ, կամ էլ չի քանդվի. ի վերջո ինչքան շատ ստեղծվի, այնքան լավ:
 
Չէ՞ որ, համաձայն չենք, ընդունում ենք, թե չենք ընդունում ՀԱԿ-ի գիծը, այնուամենայնիվ, ՀԱԿ-ը արժեք է, ձեռքբերում: Ինչ վերաբերում է “նոր ուժին”, ապա կա երկու զուգահեռ միտում` մեկը Սարդարապատն է, մյուսն էլ  մի խումբ է, որ էլի աշխատում է այդ ուղղությամբ: Բայց իմ պատկերացմամբ, եթե նոր ուժը պետք է ծնվի,  ՀԱԿ-ից կծնվի, թե Ազատության հրապարակից, թե մի այլ տեղից, կարևոր չէ, կարևորն այն է, որ այն պետք է բերի նոր գաղափար: Կարող եք չքննադատել, բայց էլի  նոր գաղափար բերել, որը կլինի կոմպլեմենտար, լրացուցիչ, հինը շարունակող, հինը զարգացնող: Հիմա այդ երկու զուգահեռ ուժերի, նախաձեռնողական խմբերի մոտ նոր գաղափար չկա, երկուսն էլ հստակ սոցիալիստական թեքումով ուժեր են,  որոնք շահագրգռված են, որ Հայաստանի քաղաքական, հասարակական, տնտեսական զարգացումը գնա սոցիալիզմի ուղղությամբ: Ես ինքս կտրականապես դեմ եմ սոցիալիզմին, ոչ թե սոցիալիզմի հիմնարար գաղափարին, որը իբրև թե հասարակական արդարության, սոցիալական արդարության խնդիրն է լուծում: Ես դեմ եմ դասական սոցիալիզմի բնորոշմանը և' որպես գիտակցություն, և' որպես քաղաքական գաղափարախոսություն, և' որպես պայքարի ձև, և' որպես նպատակին հասնելու միջոց:
 
Արման Գրիգորյանը դրան տալիս է “սեփականատեր” բնորոշումը. յուրաքանչյուրը պետք  է իր սեփականության նկատմամբ պահանջող լինի:
 
Նախ ասեմ, որ սոցիալիզմը հիմա միայն հայկական երևույթ չէ, այսօր ամբողջ աշխարհում սոցիալիստները գլուխ են բարձրացրել: Իմիջիայլոց ասեմ, որ Օբամայի  իշխանության գալով` Ամերիկայում էլ նեոկոմունիստներն են աշխուժացել, այսինքն` դա համաշխարհային մի նոր միտում է: Ամեն դեպքում, դասական սոցիալիզմի մեթոդը, գաղափարախոսությունը սոցիալական արդարության հաստատումը հետևյալն է`դա էքսպրոպրիացիան է`սեփականազերծումը և նյութական բարիքների վերաբաշխումը: Այսինքն` ստացվում է այսպես` իմ հարևան Վալոդը կաշառակերությամբ, խաբեությամբ, թալանով պալատ է կառուցել, ես, քանի որ դեմ եմ դրան, գնում եմ իրենից դա խլում եմ և տալիս եմ մեր հարևան Սերոժին, որը, որովհետև արդար ու ազնիվ է, դրա համար էլ աղքատ է: Այն գիտակցությունը, որ ես կարող եմ գնալ և անգամ ուրիշի գռփած սեփականությունը խլել, վերցնել, հետո վերաբաշխել, տալ սրան, դա ինձ համար ընդունելի չէ: Այս դեպքում ես ինչո՞վ եմ տարբերվում այդ գռփողներից: Հենց այստեղ շատ հստակ ի հայտ է գալիս հավատի և անհավատի խնդիրը: Իմ պատկերացմամբ Հայաստանում այսօր ոչ թե պիտի պայքար լինի իշխանության, ընդդիմության կամ այս կամ այն ուղղության միջև, այլ պետք է պայքար լինի  հավատացյալների և անհավատների միջև: Ընդ որում` կարևոր չէ` որ Աստծուն և ինչպես: Չկարծեք թե հավատացյալ ասելով ես հասկանում եմ միայն Հայ առաքելական եկեղեցու դավանանքի հետևորդներին: Եթե մենք հավատում ենք Աստծուն, Աստծո  խոսքին, մենք պետք է նաև հավատանք, որ այն մարդը, ով թալանել է, գռփել է, ինքը ի վերջո իր պատիժը կստանա: Մենք չէ, որ պետք է իրեն պատժենք: Չէ՞ որ եթե գնում եմ, նրան պատժում եմ նույն մեթոդներով, ես ինքս ընկնում եմ մեղքի տակ, այդ մեղքը ինձ վրա է գալիս: Սա արդեն հոգևոր ոլորտի խնդիր է: Դրա համար մտածում եմ` Հայաստանում ավելի ճիշտ կլինի սկսել հոգևոր շարժում, հավատավորների շարժում: Ինչ վերաբերում է այդ կտրվածքի մեջ նոր գաղափարի ներմուծմանը, ինձ համար շատ ավելի ցանկալի կլիներ, եթե այդ գաղափարը կրեր մերձավորի նկատմամբ ամենաներման և սիրո սկզբունք:
 
Իսկ հասարակությունն այսօր առհասարակ պատրա ՞ստ է նոր գաղափարների: Կարծես թե հիմա շատ է խոսվում հասարակության ապատիայի, առհասարակ անտարբերության մասին:
 
Հասարակությունը երբեք պատրաստ չէ նոր գաղափարների: Քաղաքակրթության պատմությանը կամ ընդհանրապես մարդկության պատմությանը ցույց է տալիս, որ հասարակությունը երբեք մեծ մասշտաբով պատրաստ չի լինում և միշտ էլ նոր եկած գաղափարը տեղավորվելու, ճանապարհ բացելու, հիմնավորվելու, գիտակցությունը փոխելու խնդիր ունի: Ինձ համար հեղափոխությունը դա է: Ոչ թե գնանք գրավենք, կարգերը փոխենք և այլն, կարգերը փոխելուց առաջ այդ կարգի հաստատությունը քո մեջ պետք է նստած լինի, որպեսզի կարողանաս կարգը փոխել և ժողովուրդն էլ հետևիցդ գա: “Հասարակությունը պատրաստ չէ” ասելով, կարող է լինել մի իրավիճակ, որ հասարակությունը իհարկե նորին պատրաստ չէ, բայց հնում էլ ինքը երջանիկ չէ: Եվ այդ  ժամանակ միշտ լինում են անհատներ, մարդկանց մի խումբ կամ մի խավ, որոնք կրում են այդ նոր գաղափարը և հետո հասարակությունը տանում են իրենց հետևից, բայց պայմանով, որ այդ նոր գաղափարը պետք է ավելի ճշմարտացի և ավելի արդար բնույթ ունենա, քան նախկինում եղածները:
 
Այս նոր նախաձեռնությունները կպսակվե՞ ն հաջողությամբ, կամ երբևէ պատկերացնո ՞ւմ եք 2008-ի այն նույն համախմբումը:
 
Եթե դու գնում ես, մեկին ասում ես` արի հետևիցս, գնանք մեզ գռփողներից իրենց տունն էլ, փողերն էլ, ոսկիներն էլ վերցնենք, տանք քեզ, իհարկե ժողովուրդը կգա: Բայց դա շարունակություն չունի: Ստացվում է` մենք կանգնում ենք պերմանենտ էքսպրոպրիացիայի և նյութական բարիքների վերաբաժանման վրա: Ես ուզում եմ այնպիսի գաղափարախոսություն, որը հենված չլինի նյութական բարիքների վրա: Սոցիալական արդարություն ասվածն էլ հարաբերական բան է: Ամեն հասարակարգ իր պատկերացումներն ունի սոցիալական արդարության մասին: Իսկ ով ասաց, որ սոցիալիստների, կոմունիստների կամ լիբերալների բերած սոցիալական արդարության  մոդելը ամենաճիշտն է և միակ ճիշտը: Մեր հասարակության մեջ դարձյալ կա մտքի և երևույթի շփոթ: Այսինքն` մեր ժողովրդի մեջ, երբ ասում ենք սոցիալական խնդիրներ, միանգամից կապում ենք սոցիալիզմի հետ: Ո'չ, դրանք տարբեր բաներ են: Աշխարհում կան ոչ սոցիալիստական պետություններ, նույնիսկ թագավորություններ, որոնք լուծում են իրենց հասարակության սոցիալական խնդիրները: Սոցիալիստականը պետք չի խառնել սոցիալականի հետ: Մերոնք խառնում են, ես հստակ գիտեմ: Այնքանով, որ շփվել եմ իմ շրջապատում գիտակից մարդկանց հետ, նրանք միացնում են  այդ երկուսն իրար: Մենք չենք ազատվել մարքսիստական գաղափարներից: Միջնադարում էլ է եղել սոցիալական արդարության գաղափար և սոցիալական արդարություն որպես այդպիսին, ով ասաց` չի եղել, եթե չլիներ, հազար տարուց ավել միջնադարը չէր կարողանա գոյատևել: Բայց քանի որ մենք մարքսիստական կրթություն ունենք, մեզ համար միջնադարում սոցիալական արդարությունը  չիք:  Չէ՞ որ եթե հասարակությունը  զարգանում է մարդու իրավունքների, արժեքների, արդարության, ի վերջո սոցիալական արդարության կատարելագործման ուղղությանբ, պարզ է դառնում, որ նախնադարի սոցիալական արդարություն նույնը չի, ինչ այսօրվա իրավական պետության սոցիալական արդարությունը:
 
Ինձ համար այն ուժը, որը արժեքների հիմքում կդնի ոչ թե նյութական բարիքներ, այլ մարդուն և մարդասիրական արժեքները և դրա վրա կկառուցի որևէ հասարակական , քաղաքական և սոցիալական արդարության  մոդել, դա էլ կլինի նոր գաղափարի կրողը: Անձամբ ինձ համար սոցիալական արդարության լավագույն սկզբունքները կան Քրիստոսի ուսմունքում:
 
Իսկ Դուք տեսնո՞ւմ եք այդ ուժը:
 
Ես այդ նոր գաղափարները կրող ուժը չեմ տեսնում, որովհետև ուժը հավաքական հասկացություն է, իմ շրջապատում ես տեսնում եմ այդ գաղափարները կրող մարդկանց: Խնդիրն այն է` կկարողանա՞ն այդ մարդիկ երբևէ համախմբվեն և դառնան իսկապես  նոր ուժ, նոր խոսք, նոր շարժում:
 
ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ

lragir.am 05/02/2010