ԻՆՉՈՒ ՉԻ ՀԱՋՈՂՎԵԼ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ստեփան Դանիելյան. «Համագործակցություն հանուն ժողովրդավարության  կենտրոն» հ/կ նախագահ
 
Պարոն Դանիելյան, հարցվազրույցների այս շարքի մասնակիցներն իրենց գնահատականն են տալիս տիրող իրավիճակին, որ Զիմբաբվեից «լավն» ենք, որ խորը ճահճում ենք և այլն: Իրավիճակին Ձեր գնահատականը:
 
Իմ կարծիքով, Զիմբաբվեի վիճակն ավելի նախընտրելի է, որովհետև Զիմբաբվեում երիտասարդ ազգ է ձևավորվում, նրանց կարծրատիպերը հազարամյակների պատմություն չունեն, և հետևաբար նոր գաղափարներն ավելի հեշտությամբ կընկալեն: Եվս մի կարևոր առավելություն ունեն զիմբաբվեացիները` նրանք չեն տառապում ազգային սնապարծությամբ ու չունեն այդ սնապարծության սպեկուլյացիաների վրա հիմնված ազգային ինստիտուտներ:
 
Իմ կարծիքով, այսօրվա խոսակցությունը պետք է լինի պետություն կառուցելու կոնտեքստում: Մենք ինչպիսի՞ պետություն ենք ուզում, որից հետ երկրորդ կարևոր հարցը` ինչպե՞ս կարելի  է դրան հասնել: Մնացած ամեն ինչը պետք է ծառայի այդ գաղափարին, իսկ ինչը խանգարում է` անխնա կերպով դեն նետվի: Որպեսզի այդ հարցերին կարողանանք պատասխանել, մենք պետք է վերլուծենք մեր  պատմությունը, որպեսզի հասկանանք` ինչու մեզ չի հաջողվել պետություն կառուցել, ինչն է խանգարել, ինչ պետք է անեինք, որ չենք արել: Մենք պետք է հասկանանք, որ մենք ձախողված ազգ ենք եւ դրա պատճառները պետք է մեր մեջ որոնենք, այլ ոչ թե մեղքը գցենք նվաճողների վրա:
 
Իմ կարծիքով, մեր պատմական ձախողման հիմնական պատճառները երեքն են` կենտրոնական իշխանությունը ոչնչացրած կենտրոնախույս ֆեոդալական համակարգը, աշխարհիկ իշխանությունը ծրագրային կերպով ոչնչացրած մեր յուրահատուկ կղերական ինստիտուտը եւ բարձր համամարդկային (ես կասեի մարդկային) արժեքները «ազգային» հռչակված անհասկանալի գաղափարներին հակադրելը: Միայն բարձր արժեքների վրա հիմնվելով է կարելի ստեղծել պետություն, հասարակություն եւ կենսունակ կառավարման համակարգ:
 
Իմ կարծիքով, այսօր պատմությունը կրկնվում է: Չնայած դարերի տարբերությանը` ամեն ինչ նորից վերադառնում է նույն կետին:
 
Մեր ամբողջ պատմությունը խեղաթյուրված է, մեզ սուտ պատմություն են սովորեցնում դպրոցներում, և մենք պետք է իմանանք իրական պատմությունը, որից հետո կարողանանք ուղղել իրավիճակը:
 
Եթե ուշադրություն դարձնեք, ապա կտեսնեք, որ նորմալ երկրներում պատմության դասագրքերում մի տող փոխելու համար մեծ քաղաքական դեբատներ են գնում, և դա խոշորագույն իրադարձություն է համարվում: Վերջերս Հունաստանում շատ մեծ քննարկումներ են գնում, որովհետև պատմության դասագրքում մի տող է ավելացվել, որտեղ ասվել է, որ Հունաստանի եկեղեցին խոչընդոտել է ազգային-ազատագրական պայքարին: Նույնն է նաև Թուրքիայում. մի բառ փոխելու համար մեծ դեբատներ են ընթանում: Եվ երբ Աթաթուրքը ստեղծում էր պետություն և ըստ էության` թուրք ազգ, առաջին հերթին լեզվական բարեփոխումներն էին անցկացվում և դասագրքեր ստեղծվում: Այսօր Թուրքիայում պատմության դասագրքերում մի կետ փոխելու համար մեծ դիսկուսիաներ են գնում, և դա համար մեկ քաղաքական խնդիրներից է, որովհետև հաջորդ սերունդն արդեն այդ դասագրքերի շնորհիվ այլ կերպ է մտածելու: Մեզ մոտ նման խնդիրներ դրված չեն: Հակառակը, պատմության դասագիրքը կարելի է համարել հակապետական մտածողության կոդավորման գործիք:
 
Հիմա մենք ո՞րն ենք անում` բարեփոխո՞ւմ ենք, վիրահատո՞ւմ, թե ըստ էության ոչինչ էլ չենք անում:
 
Այսօր Հայաստանում ֆեոդալական համակարգի ռեստավրացիա է իրականացվում: Մենք ունենք տարածքային ֆեոդալներ, պետական տարբեր ինստիտուտները մարմնավորող ֆեոդալներ, ինչպես նաեւ տարբեր ապրանքատեսակների եւ ծառայությունների ֆեոդալներ: Ունենք ալյուրի իշխան, շաքարավազի իշխան, դատական համակարգի, դատախազության, մաքսային մարմինների իշխաններ ու կլաններ և այլն: Պետական ռեֆորմը պետք է վերացնի ֆեոդալական համակարգը: Նրանց պետք է փոխարինեն պետական ծառայողները, որոնք հաշվետու պետք է լինեն մեզ: Եթե ուշադրություն դարձնեք, կտեսնեք որ կենտրոնական իշխանության ազդեցությունը գնալով սահմանափակվում է: Ֆեոդալներին փոխարինելն արդեն բարդ գործընթաց է: Մենք արդեն տեսնում ենք, թե ինչպես է վերակենդանանում մյուս` պատմությունից ժառանգված ինստիտուտը` եկեղեցին, որին արդեն ըստ ՀՌԱՀ նոր չափանիշների` նույնիսկ չի կարելի այլևս քննադատել: Պետականության երրորդ պատմական թշնամին բարձր համամարդկային արժեքների մերժման մտայնությունն է, որոնք հակաազգային են հռչակվում: Իրականում այն ամենը, ինչը խթանում է զարգացմանը` պետք է համարվի ազգային: Մեզ մոտ ճիշտ հակառակն է:
 
Ցանկացած երկրում ամենառացիոնալ կառույցը Կառավարությունն է համարվում: Մեզ մոտ ճիշտ հակառակն է. վարչապետը պետականությունը լղոզող ինչ-որ աբսուրդային, իռացիոնալ գաղափար է քարոզում, որը անվանում է  «հայկական աշխարհ»: Եթե նման մտքեր հայտներ որեւէ բանաստեղծ, նկարիչ կամ թեկուզ հրապարակախոս, դա կարելի էր համարել որպես հետաքրքիր մտավարժանք, բայց երբ նման մտքեր է հայտնում վարչապետը, ես վախենում եմ մեր ապագայի համար:
 
Հայաստանի հեռուստաեթերում, մամուլում խոսակցությունները գնում են ոչ թե ժամանակակից և կենսունակ ազգ լինելու, այլ հետամնաց, հին ազգ լինելու, ադաթներ, ավանդույթներ ունենալու մասին: Այսինքն` սա ինքնաոչնչացնող աշխարհայացք է: Եվ այս առումով ես ասում եմ, որ Հայաստանում նոր քաղաքական ուժը պետք է անի այն, ինչ ժամանակին Թուրքիայում արել է  Աթաթուրքը: Եվ ցանկացած քաղաքական նոր ուժ պետք է նոր դիսկուրս ձևավորի: Այսօր Հայաստանում չեմ տեսնում քաղաքական ուժ, որը նոր դիսկուրս, նոր աշխարհայացք, նոր մտածողություն, պետական և հասարակական տերմիննների նոր ինտեպրիտացիա առաջարկի: Նոր քաղաքական ուժի համար մեկ խնդիրը պետք է լինի նոր դիսկուրսի ձևավորումը:
 
Պարոն Դանիելյան, ներկայում նախաձեռնություններ կան, քննարկումներ, որոնց մասնակցում եք նաև Դուք, մի՞թե դրանք Ձեզ հավատ չեն ներշնչում:
 
Քննարկումներն անհրաժեշտ են, շատ լավ է, որ կան, բայց դեռևս դիսկուրսը չկա: Ով ձևավորի դիսկուրս, նա կտիրի և նա կլինի նոր հայկական պետականության ճարտարապետը: Իսկ քննարկումները պետք է որոշակի արդյունքի հասնեն, և այդ արդյունքները դրվեն հրապարակային քննարկման: Եվ, իհարկե, պետք կլինեն ուժեր, լիդերներ, որոնք որտեղ պետք է` համոզելով, բացատրելով, իսկ եթե պետք լինի` կացնային հարվածներով ռեֆորմներ իրականացնեն:
 
Բայց որտեղի՞ց լինեն, նրանք կա՞ն մեր իրականության մեջ:
 
Իմ կարծիքով, սաղմերը կան: Երբ պահանջը հասունանում է, մարդիկ միշտ գտնվում են:
 
Իսկ, ըստ Ձեզ, պահանջն այսօր հասունացե՞լ է, ժողովուրդը գիտակցո՞ւմ է:
 
Ինձ համար ժողովուրդը կեղծ կատեգորիա է: Ժողովուրդը ձեւավորում է հասարակություն, ազգ, պետություն, որոնք արդեն քաղաքական կատեգորիաներ են: Երբ ժողովուրդը հիմնվում է որոշակի արժեքային համակարգի վրա, ձեւավորում է կենսունակ և զարգացող կառավարման համակարգ, ստեղծում է մշակույթ, վերածվում է ազգի: Վիկտոր Հյուգոն ժամանակին ասում էր, որ Ֆրանսիան 500 մարդուց է բաղկացած: Այդ հզորագույն մշակույթ ունեցող երկիրը 19-րդ դարի վերջում, ըստ նրա, ընդամենը  500 մարդուց էր բաղկացած: Եվ եթե այսօր Հայաստանում նման 10 մարդ գտնվի, մենք կարող ենք ասել, որ Հայաստանն արդեն ապագա ունի: Այսինքն`խնդիրը պետք է շատ նեղացնել, կոնկրետացնել` ով կրում է  միտք, նա կարող է պարտադրել: Ըստ իս` մենք պետք է լինենք ժամանակակից պետություն` առաջավոր մտածողությամբ, առաջավոր տեխնոլոգիա ստեղծող: Ֆինլանդիան այսօր շատ փոքր բնակչությամբ երկիր է` 4-5 միլիոն էլ չկա, բայց տեխնիկական առումով աշխարհի ամենաառաջավոր մտքեր, նորարարություններ ստեղծող երկիրն է: Ի դեպ, այդ նորարարական կենտրոնները գտնվում են գյուղերում: Ամեն գյուղում 4-5 ինժեներ նստած համաշխարհային նշանակության գյուտեր են անում: Ինձ թվում է` հայերն այն ժողովուրդն են, որ կարող են դրան հասնել: Ուղղակի կան հոգևոր և մտային կապանքներ, որ դասագրքերից սկսած, վերջացրած հեռուստատեսությամբ, մեզ  ներարկում են: Այդ կապանքներից մենք պետք է ազատվենք: Քաղաքական ցանկացած նոր ուժի խնդիրն այդ կապանքները վերացնելը պետք է լինի:
 
Կարծես մեզանում այսօր փորձեր արվում են մտքեր ձևավորել:
 
Փորձեր արվում են, սակայն ժամանակը սուղ է:Մեր բախտն այսօր բերում է նրանով, որ Հայաստանի իշխանությունները չեն որոշում Հայաստանի ճակատագիրը, այլապես Հայաստանը վաղուց չէր լինի: Մեր բախտը բերել է, աշխարհագրական առումով Հայաստանը պետք է, և Հայաստանին չեն թողնում կործանվի: Մենք դեռ կարծես  թե ժամանակ ունենք, մնացածը մեզանից է կախված:
 
Հնարավո՞ր է, որ մեր գյուղերը Ֆինլանդիայի գյուղերի նման նորարարությունների կենտրոններ լինեն:
 
Օրինակ բերեմ. շատ բռնապետական երկրներ գոյություն  ունեն, որտեղ գիտական կենտրոնները, համալսարանները ազատ են, նրանք այլընտրանքի, այլ մտածողության, ազատ մտքի օջախներ են: Նույնիսկ Ստալինի ժամանակ ֆիզիկոսներին շատ բան էր ներվում, որովհետև պետությանը պետք էր գիտություն, իսկ գիտությունը ազատության պայմաններում է ստեղծվում: Մտեք Հայաստանի ցանկացած բուհ. այնտեղ մտքի գերեզմանոց  է: Այսօր համալսարանը դարձել է ամենահետամտաց ու պահպանողական կառույցներից մեկը: Սա նշանակում է` մենք ապագա չունենք: Կրթության նախարարը վերջերս գնացել էր համալսարան և ասում էր` ուսխորհուրդները պետք է ծառայեն եկեղեցուն: Հանրապետականներին ծառայելը, պարզվում է, դեռևս բավարար չի: Նախարարը օրենքների և սահմանադրության խախտում է կատարել ու իր պաշտոնի իրավասությունները գերազանցել է: Պարզվում է, որ համալսարանը պետք է ոչ թե գիտության օջախ լինի, այլ ծառայի դոգմատիկ մի ինստիտուտի, որի ծառայողները բացահայտորեն ասում են, որ գիտությունն իրենց թշնամին է:
 
Դառնալ ժամանակակից, կարծում եմ, բոլորն են ուզում, ամբողջ հարցն այն է` ինչպե՞ս:
 
Դա անհնար է կղերաֆեոդալական պայմաններում: Լուծումը պարզ է. պետք է համակարգը փոխվի:
 
Ովքե՞ր դա պետք է անեն:
 
Հայաստանում հեռուստատեսությունը գրաքննության տակ է: Ազատ հեռուստատեսություն գոյություն չունի: Ըստ այդ տրամաբանության, Հայաստանում պետք է գրաքննություն իրականացվեր նաև հրատարակչական ոլորտում:Սակայն գրաքննություն այդ ոլորտում դեռ չկա: Դա շատ աննորմալ երևույթ է այն առումով, որ ցանկացած բռնատիրական երկրում գրքերը պարտադիր գրաքննվում են: Այսինքն` մեզ մոտ չեն ստեղծվում, չեն թարգմանվում գրքեր, որոնք վտանգավոր են այս իշխանության համար: Դա նշանակում է, որ մեզ մոտ դեռևս «ճիշտ» գրքեր չեն հրատարակվում:
 
Վերադառնալով հարցին, թե ովքեր պետք է դա անեն, ասեմ, որ նրանք, ովքեր պետք է անեն, դեռևս չեն անում: Սակայն գոյություն ունի մի առավելություն: Մենք այսօր ունենք իշխանություն, այսօր մենք ունենք լավ կամ վատ պետություն, և այդ պետական ինստիտուտուտները բոլոր դեպքերում զգում են վտանգը: Այդ ինստիտուտները գոնե ինքնափրկության համար ռեֆորմների պահանջ կզգան, որովհետև մի բան է, երբ պետություն չունես, մի բան` երբ պետություն ունես: Նման երկրներում ռեֆորմները հենց իշխանության համակարգից են սկսվում և պարտադիր չէ, որ հենց առաջին դեմքերը լինեն: Անգլիական, ֆրանսիական, հոլանդական, ամերիկյան հեղափոխություններն առաջավոր պետական գործիչների աջակցությունն են վայելել:
 
Թղթի վրա գրված մոդելը ե՞րբ կներկայացնեք Լրագրի ընթերցողին:
 
Առաջարկը շատ հետաքրքիր է: Երևի հնարավոր է ոչ մեծ ծավալով նման մի բան գրել: Կաշխատենք, կփորձենք անել, որովհետև անկախ նրանից` մեզ մոտ դա լավ կստացվի, թե վատ, բոլոր դեպքերում գոնե քննարկման համար նյութ կլինի:
 
lragir.am 24.02.10                                                                  ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ