Մեզ հայկական հզբոլլահական շարժում է պետք

Հարցազրույց հայ ազ­գայ­նա­կան գոր­ծիչ, սփյուռ­քա­հայ լրագ­րող եւ պատ­մա­բան Գե­ւորգ Յա­զըչ­յանի հետ

"Լուսանցք " , թիվ  31, 32, 33, 2008թ.

 - Դուք Ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­րի պաշտ­պա­նութ­յան հանձ­նախմ­բի ան­դամ եք ու նաեւ ան­հա­տա­կան լուրջ գոր­ծու­նեութ­յուն եք ծա­վա­լել հա­յա­պահ­պա­նութ­յան խնդիր­նե­րի շուրջ, հատ­կա­պես՝ լեզ­վա­քա­ղա­քա­կա­նութ­յան ո­լոր­տում: Տեղ­յակ ենք, որ այս բնա­գա­վա­ռում փոխ­զի­ջում­ներ չեք ըն­դու­նում:

- Թվում է, թե որ­պես պատ­մա­բա­ն­ ես պետք է ա­վե­լի շատ կա­րե­ւո­րեի պատ­մութ­յան գոր­ծո­նը մեր ազ­գա­յին ինք­նութ­յան այ­սօր­վա եւ վաղ­վա կտրված­քնե­րով։ Սա­կայն, մեր ազ­գա­յին ինք­նութ­յան հիմ­քե­րի հիմ­քը հա­յոց լե­զուն եմ հա­մա­րում։ Պետք է բա­վա­կան մեծ կա­րե­ւո­րութ­յուն տալ Մես­րոպ Մաշ­տո­ցի դե­րին։ Օ­տար լեզ­վով անհ­նար է ա­պա­հո­վել հայ ազ­գի շա­րու­նա­կա­կա­նութ­յու­նը, հե­տե­ւա­բար, նաեւ հայ­րե­նի­քի գո­յա­տե­ւու­մը եւ այլ ար­ժեք­նե­րի պահ­պա­նութ­յու­նը: Հայ­րե­նի­քը, ազ­գը եւ ազ­գա­յին մշա­կույ­թը (հաս­կա­նա­լի է՝ նաեւ լեզ­վամ­շա­կույ­թը) նմա­նեց­նում եմ ե­ռո­տա­նու, ո­րի կող­մե­րից մե­կը ե­թե չի լի­նում՝ փուլ է գա­լիս, այ­սինքն՝ ե­թե չկան հայ­րե­նի­քը, ազ­գը, ազ­գա­յին մշա­կույ­թը կամ դրան­ցից մեկ­նու­մե­կը, հայ­րե­նա­սի­րութ­յան կամ ազ­գա­պահ­պա­նութ­յան խնդիր­ներ էլ չկան... Ե­թե սփյուռ­քում օ­տա­րա­խո­սութ­յուն է տա­րած­վում, դա նույ­նիսկ կա­րող եմ հա­մա­րել ինչ-որ տեղ բնա­կան, ինչ-որ տեղ կա­րող եմ ըմբռ­նու­մով մո­տե­նալ (ինչ­պես վե­րը նշե­ցիք՝ փոխ­զի­ջու­մով), ո­րով­հե­տեւ գտնվում են օ­տար երկր­նե­րում, օ­տար մի­ջա­վայ­րում եւ այլն, մա­նա­վանդ, չկա իր սե­րուն­դը հե­տա­գա­յում հայ­րե­նիք վե­րա­դարձ­նե­լու գա­ղա­փա­րը: Ի­հար­կե, ու­ծա­ցու­մն սկս­վում է ա­ռա­ջին հեր­թին լեզ­վա­կան ո­լոր­տից. սկսում են խո­սել օ­տար լեզ­վով կամ գոր­ծա­ծում են օ­տար բա­ռեր։ Ող­բեր­գութ­յու­ն­ է, որ այդ­պես խո­սող­նե­րը են­թադ­րում են, թե հա­յե­րեն են խո­սում, մինչ­դեռ խո­սում են կի­սա­հա­յե­րեն-կի­սաա­րա­բե­րեն, կի­սա­հա­յե­րեն-կի­սաֆ­րան­սե­րեն, կի­սա­հա­յե­րեն-կի­սա­ռու­սե­րեն, կի­սա­հա­յե­րեն-կի­սաանգ­լե­րեն եւ այլն: Լեզ­վամ­տա­ծո­ղութ­յան օ­տա­րա­ցու­մը նպաս­տում է ու­ծաց­մա­նը, հե­տա­գա­յում՝ ձուլ­մա­նը: Սա­կայն ա­մե­նա­դա­տա­պար­տե­լին այն է, որ այդ նույն ե­րե­ւույթ­նե­րը տես­նում ենք Հայ­րե­նի­քում, հենց մայ­րա­քա­ղա­քում, այն էլ ան­կա­խութ­յան հռչա­կու­մից ա­վե­լի քան 17 տա­րի հե­տո։ Սա ոչ միայն ան­թույ­լատ­րե­լի է, այ­լեւ՝ հիմ­նո­վին ա­նըն­դու­նե­լի ու դա­տա­պար­տե­լի: Նման ե­րե­ւույթ­նե­ր ­դի­տարկ­վում են նաեւ պե­տա­կան իշ­խա­նա­վոր­նե­րի մոտ, պե­տա­կան պա­տաս­խա­նա­տու կա­ռույց­նե­րում եւ ա­մե­նու­րեք: Այ­սօր ա­զա­տո­րեն գոր­ծած­վում է հատ­կա­պես ռու­սե­րե­նը.  "Լեզ­վի մա­սին " օ­րեն­քի ա­մե­նա­վառ ոտ­նա­հար­ման դրսե­ւոր­մամբ ցու­ցադր­վում են ռու­սե­րեն հե­ռուս­տա­հա­ղոր­դում­ներ, շար­ժան­կար­ներ, գո­վազդ­ներ եւ այլն։ Շատ են նաեւ այլ օ­տար լեզ­վով ե­լույթ­նե­րը։ Հատ­կա­պես անգ­լե­րե­նով կամ անգ­լե­րե­նա­խա­ռը  "հա­յե­րե­նով " խո­սե­լը հա­մար­վում է զար­գաց­ա­ծութ­յան, քա­ղա­քակր­թո­ւթ­­յան չա­փա­նիշ, մինչ­դեռ դրա­նով ա­վե­լի նսե­մա­նում է ան­ձն­ ին­քը. նման հա­յազ­գի մար­դուն ըն­կա­լում եմ որ­պես պատ­վա­զուրկ ու ստրկա­միտ, ով ցու­ցադ­րա­բար ար­հա­մար­հում է նաեւ բո­լո­րիս ազ­գա­յին ար­ժա­նա­պատ­վութ­յունն ու ան­կախ պե­տութ­յան գա­ղա­փա­րը...

- Ա­յո՛, բայց նույն պե­տութ­յու­նը ինքն էլ է ոտ­նա­հա­րում  "Լեզ­վի մա­սին " օ­րեն­քը. վկա՝ փո­ղո­ցա­յին մեծ գո­վազ­դա­յին վա­հա­նակ­նե­րը, խա­նութ­նե­րի ու հիմ­նարկ­նե­րի օ­տա­րա­տառ ու օ­տա­րա­հունչ ան­վա­նում­նե­րը...

- Սա էլ մի այլ խնդիր է։ Ա­յո, պե­տութ­յան պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րի ան­փու­թութ­յունն ու օ­րի­նա­զան­ցութ­յունն են նպաս­տում ան­հա­տի նույ­նա­տիպ վե­րա­բեր­մուն­քին: Գո­վազ­դա­յին վա­հա­նակ­նե­րը, գնա­պի­տակ­նե­րը, սպա­սարկ­ման ո­լոր­տում տրա­մադր­վող կտրոն­նե­րը հա­ճախ այ­լա­լե­զու են (ռու­սե­րեն կամ անգ­լե­րեն)։ Դրա հա­մար էլ ա­սում եմ՝ հա­յոց լե­զուն ՀՀ­-ում ա­վե­լի շատ պաշտ­պա­նութ­յան կար­իք ու­նի։ Մեր մայ­րե­նին ան­պաշտ­պան է հատ­կա­պես դպրոց­նե­րում, նա­խադպ­րո­ցա­կան կրթա­րան­նե­րում։ Պատ­կե­րաց­րեք այս ար­տա­ռոց ե­րե­ւույ­թը. ՀՀ ավելի քան 1600 հան­րակր­թա­կան դպրոց­նե­րի մի մա­սն­ ու­նի տար­բեր թե­ք­ու­մ­­ներ՝ բնա­գի­տա­կան, ֆի­զի­կա­­մա­­թե­­մա­­տի­կա­կան, լե­զու­նե­րի՝ անգ­լե­րե­նի, ռու­սե­րե­նի, գեր­մա­նե­րե­նի, ֆրան­սե­րե­նի... բայց գեթ մեկ հատ չկա հա­յե­րե­նի ու­ժե­ղաց­ված թե­քու­մով դպրոց՝ հա­յե­րե­նի հայ­րե­նի­քում։ Դա ի՞նչ­ է նշա­նա­կում...

- Բո­լոր դպրոց­ներն էլ հա­յե­րեն են, գու­ցե դրա՞ հա­մար...

- Չէ՜, դրա մա­սին չեմ ա­սում։ Չկա ո­րե­ւէ մեկ դպրոց, որ­տեղ անց­նեն գրա­բար, մա­տե­նա­գի­տութ­յուն, ա­րեւմ­տա­հա­յե­րեն, դա­սա­կան ու­ղղագ­րութ­յուն, խո­րաց­ված հա­յոց պատ­մութ­յուն, հա­վատ­քի ու կրո­նի խոր­քա­յին ու­սում­նա­սի­րութ­յուն, ազ­գա­յին մշա­կույ­թի պատ­մութ­յուն, հա­յա­գի­տա­կան այլ ուղ­ղութ­յուն­ներ։ Սրա մա­սին է խոսքս: Վստահ եմ՝ բազ­մա­թիվ հա­յեր ի­րենց ե­րե­խա­նե­րին նման դպրոց­նե­րում կտե­ղա­վո­րեին: Ցա­վոք, չու­նենք հա­յա­պահ­պա­նութ­յան օ­րենք: Ու­նենք  "Լեզ­վի մա­սին " օ­րենք, որն ա­վե­լին քան 15 տա­րի ա­ռաջ է ըն­դուն­վել, սա­կայն ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­րից ա­մե­նա­խայ­տա­ռակ վի­ճա­կում է հայտն­վել հենց հա­յոց լե­զուն։ Պե­տա­կան կա­ռույց­նե­րում մե­ծա­քա­նակ ծա­ռա­յող­ներ են աշ­խա­տում, ո­վքեր փո­ղեր են ստա­նում պետբ­յու­ջեից, բայց Լեզ­վի պե­տա­կան տես­չութ­յու­նը նույ­նիսկ մեկ ի­րա­վա­բան չու­նի, որ­պես­զի երբ հար­ցե­րը հաս­նում են դա­տա­րան, այդ ի­րա­վա­բա­նը գնա եւ պաշտ­պա­նի հա­յոց լեզ­վի շա­հե­րը՝ ի­րա­վա­բա­նա­կան գի­տե­լիք­նե­րով զին­ված: Այդ գոր­ծա­ռույթ­նե­րը կա­տա­րում են Լեզ­վի պե­տա­կան տես­չութ­յան աշ­խա­տա­կից­նե­րը...

- Գու­ցե օ­րե՞ն­­քը ճիշտ չի պաշտ­պա­նում լե­զուն կամ՝ այլ բան կա...

- Օ­րեն­քն­ իս­կա­պես ամ­բող­ջա­կան չէ, չնա­յած, ցան­կութ­յան դեպ­քում, կա­րե­լի է այդ օ­րեն­քով էլ պաշտ­պա­նել հա­յոց լեզ­վի ի­րա­վունք­նե­րը: Բայց հիշ­յալ օ­րեն­քի կի­րա­ռու­մը չի պար­տադ­րվում։ Օ­րենքն ա­ռա­ջին հեր­թին խախ­տում են օ­րենս­դիր­նե­րը, պե­տութ­յան ղե­կա­վար­ներն ու նրանց կու­սա­կից­նե­րը, ո­րոն­ց ­մեծ մա­սը նաեւ գոր­ծա­րար­ներ են (սա ինք­նին սահ­մա­նադ­րա­կան խախ­տում է, ո­րով­հե­տեւ օ­րենս­դիր­նե­րն­ ի­րա­վունք չու­նեն գոր­ծա­րա­րութ­յամբ զբաղ­վե­լու, բայց օ­րեն­սդիր­նե­րից ո՞վ­ է Սահ­մա­նադ­րութ­յու­նը բա­նի տեղ դնում): Նրանք՝ հատ­կա­պես ո­գե­լից խմիչք­ներ, ջրե­ղեն, կոն­ֆե­տե­ղեն, եր­շի­կե­ղեն, մսե­ղեն, պա­հա­ծո­ներ ար­տադ­րող­նե­րը, ի­րենց ար­տադ­րանք­նե­րի փա­թե­թա­վո­րում­նե­րում ար­հա­մար­հում են հա­յե­րե­նը, ո­րը կար­ծես գո­յութ­յուն չու­նի, եւ փա­թե­թա­վո­րում­նե­րը հիմ­նա­կա­նում այ­լա­լե­զու են: Այս­տեղ չի կա­րող ար­դա­րա­ցում լի­նել, նույ­նիսկ ե­թե այդ ար­տադ­րան­քը պատ­րաստ­ված է ար­տա­հան­ման հա­մար: Ի­հար­կե հա­ճե­լի է, որ հա­յաս­տան­յան ապ­րան­քն­ ար­տա­հան­վում­ է, պա­հան­ջարկ ու­նի ար­տա­սահ­մա­նում, սա­կայն դա եր­բեք պետք չէ ա­նել հա­յոց լեզ­վի ար­հա­մար­հու­մով։ Մեր լե­զուն պետք է գոր­ծառ­վի ա­ռաջ­նա­յին դիր­քում, այ­սինքն՝ հա­յոց լե­զուն գրա­ռում­նե­րում պետք է լի­նի ան­պայ­ման։ Օ­տար լե­զու­նե­րով նշում­ներ թող լի­նեն, խնդրեմ՝ հարց չկա, բայց՝ հա­յե­րե­նի պար­տա­դիր եւ ա­ռաջ­նա­յին կի­րառ­ման նա­խա­պայ­մա­նով: Ապ­շե­լու է, բայց մեր պե­տա­կան ու ազ­գա­յին լեզ­վի հաշ­վին պե­տա­կան ու մաս­նա­վոր հիմ­նարկ­նե­րում, օ­դա­նա­վա­կա­յա­նում, տա­րաբ­նույթ խա­նութ­նե­րում ու սպա­սար­կող հիմ­նարկ­նե­րում տրվում են տար­բեր փաս­տաթղ­թեր՝ ռու­սե­րե­նով կամ անգ­լե­րե­նով, իսկ արտ­գործ­նա­խա­րա­րութ­յու­նը հա­յաս­տան­յան մա­մու­լին ու­ղար­կում է տար­բեր տե­սա­կի փաս­տաթղ­թեր՝ անգ­լե­րե­նով, այլ նա­խա­րա­րութ­յուն­ներ՝ նաեւ ռու­սե­րե­նով, ա­սե­լով, թե այդ փաս­տաթղ­թերն ու­ղարկ­վե­լու են ՌԴ, եվ­րո­պա­կան ո­րե­ւէ եր­կիր, ԱՄՆ կամ պար­զա­պես ար­տեր­կիր եւ ի՞նչ ­կա­րիք կա քա­ղա­քա­ցուն ծան­րա­բեռ­նել թարգ­մա­նութ­յան եւ դրա նո­տա­րա­կան հաս­տատ­ման ծախ­սե­րով... Սա՞ է մեր պե­տա­կան մո­տե­ցու­մը: Այս ա­մե­նը տես­նե­լով՝ օ­տա­րերկր­յա դես­պա­նատ­ներն էլ են ի­րենց լե­զու­նե­րով գրագ­րութ­յուն ա­նում ՀՀ ­քա­ղա­քա­ցի­նե­րի, ԶԼՄ-­նե­րի ու հիմ­նարկ­նե­րի հետ: Նրանք մեր երկ­րում մեզ հետ ի­րենց լե­զու­նե­րով են առնչ­վում ու մեզ էլ պար­տադ­րում են հար­գել ի­րենց լե­զուն ու պա­տաս­խա­նել կամ դի­մել ի­րենց լեզ­վով: Ա­հա թե ուր ենք հա­սել: Պատ­կե­րաց­րեք, որ ՌԴ ­մի ո­րե­ւէ պաշ­տոն­յա­յի (նույ­նիսկ ա­մե­նա­ցածր) ՀՀ ­քա­ղա­քա­ցին մի փաս­տա­թուղթ է ներ­կա­յաց­նում, ո­րը միայն ռու­սե­րե­նով է գրված, ոչ թե թարգ­ման­ված հա­յե­րե­նից։ Վստահ եմ՝ այդ պաշ­տոն­յան չի հար­գի ոչ տե­ղե­կան­քը ներ­կա­յաց­նո­ղին, ոչ էլ ներ­կա­յաց­նո­ղի եր­կի­րը: Զայ­րույ­թով եմ հի­շում հե­տեւ­յալ ար­տա­ռոց ե­րե­ւույ­թը։ Չեմ հաս­կա­նում՝ ինչ­պե՞ս­ էին հան­դուր­ժում, որ մին­չեւ 1998թ. ՀՀ ­մուտ­քի ո­ւ­ ել­քի հա­մար խփվում էր մի կնիք, որ­ում ռու­սե­րե­նով գրված էր  "Ոոս­սիա, ԿՊՊ (հսկիչ-սահ­մա­նա­յին կետ - խմբ.) Ե­րե­ւան ", կար­ծես թե ՀՀ-ն ՌԴ ­մի քա­ղաք էր, կամ Կա­լի­նինգ­րա­դի շրջա­նի պես մի անկ­լավ: Հե­տա­գա­յում պե­տա­կան մեր  "կար­գա­վի­ճա­կը " բարձ­րաց­վեց, քան­զի գրվում էր  "Ար­մե­նիա, ԿՊՊ­ Ե­րե­ւան ": Միայն 2005թ.­ աշ­նա­նը հա­յոց լեզ­վի տա­ռե­րը հայտն­վե­ցին ՀՀ ­մուտ­քի ու ել­քի կնիք­նե­րի վրա, թեեւ մին­չեւ այ­սօր էլ մեր պե­տա­կան գեր­բը չկա այդ կնիք­նե­րին, ինչն էլ դա­տա­պար­տե­լի է։ Այս ա­մե­նը նշա­նա­կում է ար­հա­մար­հանք պե­տա­կան խորհր­դա­նիշ­նե­րի եւ, նույ­նինքն, պե­տութ­յան նկատ­մամբ: Շատ երկր­նե­րում եմ ե­ղել, նման ան­հար­գա­լից վե­րա­բեր­մուն­քի չեմ հան­դի­պել:

- Սրան գու­մա­րած՝ օ­դա­նա­վա­կա­յա­նից մեկ­նե­լիս էլ մի շարք վճա­րում­նե­րի կտրոն­նե­րը անգ­լե­րե­ն­ են տրվում...

- Ա­յո՛, շատ տա­րօ­րի­նակ փաստ է։ Ո՞ւր մ­նա­ցին հա­յոց լեզ­վի գոր­ծա­ռույթ­նե­րը։  "Լեզ­վի մա­սին " օ­րեն­քում հստա­կո­րեն գրված է, որ ՀՀ­ պե­տա­կան լե­զուն հա­յե­րենն է եւ բո­լոր գոր­ծա­ռույթ­նե­րը, ա­ռանց բա­ցա­ռութ­յան, պետք է ի­րա­կա­նաց­վեն հա­յե­րե­նով: Հնա­րա­վոր է, որ մի­ջազ­գա­յին ո­րե­ւէ կազ­մա­կեր­պութ­յուն ցան­կա­նում է սպա­սար­կում մա­տու­ցել նաեւ այլ լե­զու­նե­րով, ու­րեմն՝ փաս­տաթղ­թեր կազ­մե­լուց պետք է հա­յե­րե­նի կող­քին այլ լե­զու­նե­րով ներ­կա­յաց­նի փաս­տաթղ­թի բո­վան­դա­կութ­յու­նը: Մեկ այլ ե­րե­ւույ­թի եւս անդ­րա­դառ­նամ։ Հա­յե­րեն՝ նշա­նա­կում է մաշ­տոց­յան այ­բու­բեն։ Հա­յե­րե­նը չի կա­րող գրվել ա­րա­բա­կան, կյու­րեղ­յան, լա­տի­նա­կան տա­ռե­րով, չի­նա­կան, ճա­պո­նա­կան հիե­րոգ­լիֆ­նե­րով եւ այլն։ Սա­կայն, ՀՀ ­հե­ռա­խո­սա­կա­պի բո­լոր ծա­ռա­յութ­յուն­նե­րի հա­ղոր­դագ­րութ­յուն­նե­րը լա­տի­նա­տառ հա­յե­րեն են։ Այս այ­լան­դա­կութ­յա­նը տուրք է տա­լիս նաեւ Մայր ա­թո­ռը՝  "մո­ռա­նա­լով ", որ մեր եկե­ղե­ցին սրբաց­րել է Մես­րոպ Մաշ­տո­ցին։ Մեր ե­կե­ղե­ցա­կան­նե­րը այս­պե՞ս­ են հար­գում հա­յոց մե­ծա­գույն սրբի հի­շա­տա­կը, չե՞ն­ ա­մա­չում... Ին­չո՞ւ ­չեն բո­ղո­քում եւ ՀՀ ­պե­տութ­յու­նից չեն պա­հան­ջում ՀՀ­ է­լեկտ­րո­նա­յին հե­ռա­հա­ղոր­դա­մի­ջոց­նե­րում մես­րոպ­յան այ­բու­բե­նը կի­րա­ռել...…

- Շա­րու­նա­կե­նք ­լեզ­վա­կան թե­ման: Մի­աս­նա­կա՞ն­ ուղ­ղագ­րութ­յան կողմ­նա­կից­ եք:

- Միան­շա­նակ ա­յո՛, ո­րով­հե­տեւ ցան­կա­նանք թե ոչ, այ­սօր գտնվում ենք տեխ­նո­լո­գիա­կան հե­ղա­փո­խութ­յան դա­րում, եւ է­լեկտ­րո­նա­յին կա­պն­ այ­սօր դար­ձել է օ­դի-ջրի նման անհ­րա­ժեշ­տութ­յուն: Հե­տե­ւա­բար, ե­թե ուղ­ղագ­րութ­յու­նն­ այ­սօր չմիաս­նա­կա­նաց­նենք, հե­տա­գա­յում, ու­նե­նա­լով նաեւ հնչյու­նա­յին տար­բե­րութ­յուն ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րե­նի եւ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րե­նի մի­ջեւ, նաեւ բա­ռա­կան կազ­մի տար­բե­րութ­յուն, հա­յաս­տա­նա­հա­յերն ու սփյուռ­քա­հա­յե­րը կհե­ռա­նան միմ­յան­ցից: Սա եր­կար չի տե­ւի, ըն­դա­մե­նը մի քա­նի տաս­նամ­յա­կի մա­սին է խոս­քը: Կ­­հաս­նենք մի պա­հի, որ չենք կա­րո­ղա­նա այ­լեւս ի­րար հաս­կա­նալ: Ես դա­սա­կան ուղ­ղագ­րութ­յան կողմ­նա­կից եմ։ Հա­կիրճ բա­ցատ­րեմ՝ ին­չու: Լե­զուն նաեւ մտա­ծո­ղութ­յուն է. երբ գրում կամ խո­սում ենք, մտա­ծե­լով ենք խո­սում, իսկ մտա­ծե­լու ըն­թաց­քում նաեւ լեզ­վի բա­ռե­րի ար­մատ­ներն ենք ընտ­րում: Դա­սա­կան ուղ­ղագ­րութ­յան դեպ­քում այդ ար­մատ­նե­րը ճիշտ են ընտր­ված։ Օ­րի­նակ՝ հա­րութ­յուն բա­ռը ե­թե գրում ենք հո տա­ռով (հա­րութ­յուն)՝ դառ­նում է հար­ված, իսկ ե­թե գրում ենք յի տա­ռով (յա­րու­թիւն)՝ նշա­նա­կում է դե­պի ա­րա­րում, դե­պի նոր կյանք (ի դեպ, հա­յոց այ­բու­բե­նի տա­ռե­րը, մեզ նման, հա­տուկ ա­նուն­ներ ու­նեն՝  "այբ, բեն, գիմ... " եւ ոչ թե  "ա, բը, գը... " են, ինչ­պես սո­վո­րա­բար կրկնում են հի­մա­րա­բար)։ Ուղ­ղագ­րութ­յան փո­փո­խումն ա­րե­ցին խորհր­դա­յին իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը, որ­պես­զի ա­վե­լի հեշ­տութ­յամբ կտրվենք մեր անց­յա­լի ժա­ռան­գութ­յու­նից։ Ինչ­պես գի­տեք, ո­րե­ւէ հե­ղա­փո­խա­կան գա­ղա­փա­րա­կան շար­ժում փոր­ձում է ջնջել մինչ ի­րեն ե­ղա­ծը, որ­պես­զի ի­րե­նը պար­տադ­րի։ Այդ­պես ե­ղավ նաեւ  "Լու­սա­վոր­չի " ժա­մա­նակ. քա­րու­քանդ­ ար­վե­ցին մեր հա­զա­րամ­յակ­նե­րի մշա­կույ­թը, մեր գի­տութ­յու­նը եւ այլն։ Նույ­նը փոր­ձե­ցին ա­նել նաեւ խորհր­դա­յին իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը ուղ­ղագ­րութ­յան փո­փո­խութ­յամբ, թեեւ ի­րենց նպա­տա­կը մին­չեւ վերջ չհա­ջող­ե­ցին ի­րա­կա­նաց­նել...…

- Որ­պես պատ­մա­բան, նաեւ հա­յա­գի­տութ­յան շրջա­նակ­նե­րու՞մ եք լուրջ վտան­գներ տես­նում:

- Ա­յո՛, պատ­կե­րաց­րեք, որ այս ո­լոր­տում ի­րա­վի­ճակն ա­վե­լի քան լուրջ է։ Կեղ­ծիքն ու անճշ­տութ­յուն­նե­րը (հա­ճախ՝ պատ­վիր­ված) հար­վա­ծում են նաեւ մեր ինք­նութ­յան մեկ այլ կա­րե­ւոր գոր­ծո­նի՝ մեր պատ­մութ­յա­նը՝ հա­զա­րամ­յակ­նե­րի անց­յա­լին: Պատ­մութ­յու­նը պար­զա­պես ինքն իր հա­մար գի­տութ­յուն չէ, այ­սինքն՝ պա­րապ ժա­մա­նա­կի խա­ղա­լիք չէ: Մեր պատ­մութ­յու­նը մեր լի­նե­լիութ­յան եւ հա­վի­տե­նա­կա­նաց­ման մե­ծա­գույն  "ռե­սուրս " է՝ անց­յա­լը ար­ժե­ւո­րե­լով, այ­սօ­րը հաս­կա­նա­լով եւ վա­ղը ճիշտ ծրագ­րա­վո­րե­լով: Պատ­մութ­յու­նը ճիշտ ի­մա­նա­լը կա­րե­ւոր է։ Անհ­րա­ժեշտ է, որ մեր պար­տութ­յուն­նե­րից, ձա­խո­ղում­նե­րից, ան­հա­ջո­ղութ­յուն­նե­րից դա­սեր քա­ղենք, որ­պես­զի դրանք չկրկնենք։ Ի­հար­կե՝ դա­սեր պետք է առ­նենք նաեւ մեր հա­ջո­ղութ­յուն­նե­րից, հաղ­թա­նակ­նե­րից, որ­պես­զի հաղ­թա­նա­կի գոր­ծո­ննե­րը խե­լա­միտ օգ­տա­գոր­ծե­լով ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քի հա­մե­մա­տ­ կա­րո­ղա­նանք դրանք բազ­մա­պատ­կել: Եվ­ պա­տա­հա­կան չէ, որ մեր թշնա­մի­նե­րը, Հա­յաս­տա­նի նկատ­մամբ ան­բար­յա­ցա­կամ տրա­մադր­ված երկր­նե­րը, ու­ժե­րը եւ այլք հար­վա­ծում են նաեւ մեր պատ­մութ­յա­նը։ Սա հո­գե­բա­նա­կան, տե­ղե­կատ­վա­կան ահ­ռե­լի մի զենք է մեզ մեր ինք­նութ­յու­նից զրկե­լու հա­մար: Պա­տա­հա­կան չէ, օ­րի­նակ, որ Քյա­զիմ Քա­րա­բե­քի­րը, 1920թ. ­նո­յեմ­բե­րի վեր­ջին վերջ­նա­գիր ներ­կա­յաց­նե­լով ա­ռա­ջին հան­րա­պե­տութ­յան պատ­վի­րա­կութ­յա­նը, դրան կցել էր մի հու­շա­գիր, ո­րը պար­տա­դիր չէր, բայց տե­ղե­կաց­նե­լու բնույթ էր կրում։ Հու­շագ­րում նա շատ հստա­կ­ ա­սում էր, թե մենք՝ հա­յերս, չու­նենք ո՛չ ­սե­փա­կան պատ­մութ­յուն, ո՛չ ­սե­փա­կան խո­հա­նոց, ո՛չ ­սե­փա­կան բա­ռեր, ո՛չ ­սե­փա­կան երգ ու պար եւ այլն: Այ­սինքն՝ ոչն­չաց­նում էր մեզ, ամ­րագ­րե­լով, որ մենք ո­րե­ւէ ար­ժեք չու­նենք, իսկ այն, ինչ որ ու­նենք՝ բո­լո­րը թուր­քե­րից ենք վերց­րել... Եվս մեկ օ­րի­նակ. մոտ 3 ա­միս ա­ռաջ, Կա­րի­նում, տե­ղի Ա­թա­թուր­քի ան­վան հա­մալ­սա­րա­նը կազ­մա­կեր­պել էր մի­ջո­ցա­ռում՝ թուր­քե­րի նկատ­մամբ հա­յե­րի կի­րա­ռած զու­լու­մի վե­րա­բեր­յալ: Կազ­մա­կեր­պի­չը հա­մալ­սա­րա­նի մի դա­սա­խոս էր, ով 88 տա­րի անց Քա­րա­բե­քի­րի բա­ռե­րն­ էր հա­մար­յա կրկնում, ա­սե­լով, թե հա­յե­րը սե­փա­կան պատ­մութ­յուն չու­նեն։ Ին­չո՞ւ­ են թուր­քերն ա­նընդ­հատ նման հո­րին­վածք­ներ պնդում։ Նրանք շատ լավ գի­տեն, որ ե­թե պատ­մութ­յուն՝ անց­յալ չու­նես, ու­րեմն այ­սօրն ու­նե­նա­լու ի­րա­վունք չու­նես, իսկ այ­սօ­րից զրկված լի­նե­լով՝ նաեւ վա­ղն­ ու­նե­նա­լու ի­րա­վուն­քը չու­նես... Մի խոս­քով՝ ապ­րե­լու ի­րա­վունք չու­նես, մեջ­տե­ղից վե­րա­նա­լու  "ի­րա­վունքն " ու­նես միայն։

- Հայ­րե­նի­քու՛մ ապ­րե­լու ի­րա­վուն­քը չու­նես...

- Հայ­րե­նի­քից դուրս ապ­րե­լը գո­յութ­յուն քարշ տալ է: Թուր­քե­րը նա­խա­հար­ձակ են լի­նում՝ հաս­կա­նա­լով, որ ա­մե­նա­լավ պաշ­տ­­պա­նութ­յու­նը հար­ձա­կո­ղա­կան քա­ղա­քա­կա­նութ­յունն է: Ի տար­բե­րութ­յուն թուր­քե­րի, մեր այլ թշնա­մի­նե­րի, ցա­վոք, թե՛ սփյուռ­քա­հայ պատ­մագ­րութ­յու­նը, թե՛, տա­րօ­րի­նա­կո­րեն, ՀՀ ­պատ­մագ­րութ­յու­նը հա­մար­ժեք հա­կա­հար­ված չեն հասց­նում։ Գու­ցե չե՞ն գի­­­տ­ակ­ցում այդ վտան­գի տա­րո­ղութ­յու­նը։ Չգի­տեմ։ Բայց ե­թե գի­տակ­ցում ու լռում են, ա­ռա­վել եւս պե­տա­կան մա­կար­դա­կով, ա­պա դա, մեղմ ա­սած, ա­նըն­դու­նե­լի է: Դեռ չեմ խո­սում մեր ազ­գա­կի­ցը հա­մար­վող պատ­մա­գետ­նե­րի՝ մեր դեմ ե­լույթ­ներ ու­նե­նա­լու փաս­տե­րի մա­սին...…

- Վեր­ջերս պե­տա­կան ո­րոշ ան­ձինք ար­­դեն բա­ցա­հայ­տ­ ա­սա­ցին, որ տե­ղե­կա­տ­վա­կան պա­տե­րազ­մում տա­նուլ ենք տա­լիս մեր թշնա­մի­նե­րին:

- Ա­յո՛, շատ հստա­կ դր­ված է այդ հար­ցը, քան­զի չտես­նելն ու չբարձ­րա­ձայ­նելն այ­լեւս կոր­ծա­նա­րար է:

- Ե­րե­ւի հենց պատ­մա­գի­տութ­յո՞ւնը տա­­նուլ տվեց նախ եւ ա­ռաջ:

- Ի­հար­կե: Պատ­մա­գի­տութ­յու­նը եւ, ընդ­հան­րա­պես, գի­տութ­յան ո­լորտ­նե­րը ռազ­մա­վա­րա­կան նշա­նա­կութ­յուն ու­նեն, բազ­մաբ­նույթ մար­տա­վա­րա­կան ուղ­ղութ­յուն­ներ են: Վեր­ջերս կար­դում էի  "Նո­րա­վանք " գի­տակր­թա­կան հիմ­նադ­րա­մի տնօ­րեն Գա­գիկ Հա­րութ­յուն­յա­նի մի հոդ­վա­ծը, որ­ում ինքն էլ է խոս­տո­վա­նում, թե մենք տա­նուլ ենք տա­լիս տե­ղե­կատ­վա­կան, հո­գե­բա­նա­կան պա­տե­րազ­մում: Հա­մե­մա­տե­լու հա­մար ա­սեմ, որ Թուր­քիա­յի պե­տա­կան անվ­տան­գութ­յան մար­մի­նը՝  "ՄԻԹ " կո­չեց­յա­լն­ իր կա­ռույ­ցում ու­նի 6-րդ ­վար­չութ­յու­նը... Հո­գե­բա­նա­կան պաշտ­պա­նութ­յան գլխա­վոր վար­չութ­յու­նը, ո­րի գոր­ծա­ռույթ­նե­րից է ոչ միայն թուր­քե­րի, այ­լեւ ընդ­հան­րա­պես աշ­խար­հի թուր­քա­լե­զու եւ թուր­քազ­գի ժո­ղո­վուրդ­նե­րի առ­կա ու հնա­րա­վոր թշնա­մի­նե­րի նկատ­մամբ հո­գե­բա­նա­կան-տե­ղե­կատ­վա­կան պա­տե­րազ­մի սան­ձա­զեր­ծու­մը: Սրա մեջ մտնում է նաեւ այդ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի պատ­մութ­յան խե­ղաթ­յու­րու­մը: Այ­սինքն՝ թուր­քա­կան պե­տութ­յու­նը պատ­մութ­յան խե­ղաթ­յու­րու­մը եւ իր թշնա­մի­նե­րի հան­դեպ ան­բար­յա­ց­­ա­կամ  տրա­մադր­վա­ծութ­յան ստ­եղ­ծու­մը, ներ­կա ու ա­պա­գա ժա­մա­նակ­նե­րում ի­րեն թշնա­մի ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ու երկր­նե­րի նկատ­մամբ հո­գե­բա­նա­կան ու տե­ղե­կատ­վա­կան պա­տե­րազ­մի խնդի­րնե­րը դրել է պե­տա­կան բարձր մա­կար­դա­կի վրա: Եվ այս գոր­ծը վստա­հել է իր անվ­տան­գութ­յան մար­մին­նե­րին։ Դրանք էլ հա­մա­պա­տաս­խան ձե­ւե­րով հար­ցը փոր­ձում են լու­ծել՝ ի տար­բե­րութ­յուն մեր անվ­տան­գութ­յան մար­մին­նե­րի, որ չգի­տես թե որ երկ­րի անվ­տան­գութ­յանն են ծա­ռա­յում կամ որ դես­պա­նա­տան բո­ղոք­ներն են սպա­սար­կում մեր երկ­րում... Մեր պե­տութ­յան  "Ազ­գա­յին անվ­տան­գութ­յան հա­յե­ցա­կարգ " կոչ­վող փաս­տաթղ­թում տե­ղե­կատ­վա­կան ու հո­գե­բա­նա­կան պա­տե­րազմ­ներ մղե­լու, թշնա­մի­նե­րին բա­րե­կամ­նե­րից զա­նա­զա­նե­լու ո­րե­ւէ լուրջ բան չեմ տե­սել եւ չգի­տեմ, թե մեր Ազ­գա­յին անվ­տան­գութ­յան ծա­ռա­յութ­յան կա­ռույ­ցում կա՞ ­գու­ցե նման մի մար­մին, ո­րը նույնն է ա­նում մեր թշնա­մի­նե­րի նկատ­մամբ, ին­չը թուր­քե­րի անվ­տան­գութ­յան մար­մին­ն­երն են ա­նում, կամ մշա­կվե՞լ­ է մի գոր­ծե­լա­ձեւ՝ այդ թշնա­մա­կան տե­ղե­կատ­վա­կան ու հո­գե­բա­նա­կան պա­տե­րազ­մին դի­մագ­րա­վե­լու ուղ­ղութ­յամբ:

- Ե­թե կա էլ՝ կար­ծես մեր թշնա­մի­նե­րի վրա դա չենք զգ­ում: Կար­ծես նր­անք էլ չեն զգում...…

- Ա­յո՛, գո­նե ես չեմ զգում ոչ Հա­յաս­տա­նում, ոչ էլ՝ սփ­յու­ռ­­քում: Հայտ­նի չէ՝ նման մի կա­ռույց կա՞ կամ գոր­ծու՞մ­ է։ Ե­թե կա ու չի գոր­ծում, դա շատ վատ է, ե­թե ընդ­հան­րա­պես չկա՝ է՛լ ա­վե­լի վատ է. դա նշա­նա­կում է, որ մեր իշ­խա­նա­վոր­նե­րը դրա կա­րե­ւո­րութ­յու­նը դեռ չեն գի­տակ­ցում...…

- Դուք հրա­պա­րա­կել եք մա­սո­նա­կա­նութ­յան, սիո­նա­կա­նութ­յան վե­րա­բեր­յալ շատ նյու­թեր, գրքեր, որ­ոն­ցում նշվում է, թե ինչ­պես է հատ­կա­պես կեղծ­վել հա­յոց պա­տ­մ­ութ­յու­նը եւ նույ­նիսկ հա­յե­րի եկ­վո­րութ­յան խնդիր է ա­ռա­ջադր­վել: Այ­սինքն՝ ոչ մի­այն թուր­քա­կան, այ­լեւ՝ հա­մաշ­խար­հա­յին հա­­մա­պար­փակ ու դա­վա­դիր ինչ-որ մի վտ­ա՞նգ ­կա:

- Ա­յո՛: Դա մի­ջազ­գա­յին մութ ու­ժե­րի (մա­սո­նա­կան, գլո­բա­լիս­տա­կան եւ այլ) սան­ձա­զե­ծած պա­տե­րազմն է, որ ըն­թա­նում է ոչ միայն հայ ժո­ղովր­դի, այ­լեւ՝ աշ­խար­հի բո­լոր ժո­ղո­վուրդ­նե­րի նկատ­մամբ: Նպա­տակն է հա­մաշ­խար­հա­յին տի­րա­պե­տութ­յան հաս­նել: Ուս­տի ա­մեն ինչ ա­նում են, կեղ­ծում ու պղծում են, որ չճա­նա­չենք ինք­ներս մեզ, դառ­նանք կոս­մո­պո­լիտ՝ ան­դեմ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­ցի, որ սպա­ռո­ղա­կան հո­գե­բա­նութ­յուն ձեռք բե­րենք, որ­պես­զի հեշտ կա­ռա­վա­րե­լի լի­նենք եւ ի­րենք ա­ռանց դժվա­րութ­յուն­նե­րի ու բար­դութ­յուն­նե­րի հաս­նեն հա­մաշ­խար­հա­յին կա­ռա­վար­ման: Սա սիո­նա­կա­նութ­յան եւ դրա գոր­ծիք դար­ձած մա­սո­նա­կա­նութ­յան գոր­ծե­լաոճն է։ Ցա­վոք, հատ­կա­պես մա­սո­նա­կա­նութ­յու­նը բա­վա­կա­նին մեծ տա­րա­ծում ու­նի սփյուռ­քա­հայ հա­սա­րա­կա­կան ու քա­ղա­քա­կան կա­ռույց­նե­րում, ղե­կա­վար շրջան­նե­րում։ Վեր­ջին տա­րի­նե­րին, ըստ ու­նե­ցած տե­ղե­կութ­յան, նաեւ բա­վա­կան ե­ռան­դուն գոր­ծու­նեութ­յուն է ծա­վա­լել ՀՀ­-ում՝ տար­բեր քա­ղա­քա­կան ու պե­տա­կան կա­ռույց­նե­րում: Ար­դեն բա­ցա­հայտ, ա­ռանց ա­մո­թի զգա­ցու­մի, ո­րոշ մար­դիկ ոչ միայն չեն թաքն­վում, այ­լեւ հպար­տա­նում են, թե մաս են կազ­մում այս կամ այն մա­սո­նա­կան օթ­յա­կին՝  "մո­ռա­նա­լով ", որ մա­սո­նա­կա­նութ­յու­նը կա­րե­ւոր դե­րա­կա­տա­րութ­յուն է ու­նե­ցել մեր ժո­ղովր­դի, նե­րառ­յալ այ­սօր­վա մա­սոն­նե­րի պա­պե­րի ու ա­պու­պա­պե­րի ցե­ղաս­պա­նութ­յան ծրագ­րա­վոր­ման եւ գոր­ծադր­ման մեջ, ո­րը առ այ­սօր էլ շա­րու­նա­կում է ցե­ղաս­պա­նութ­յան ճա­նաչ­ման հա­մաշ­խար­հա­յին ու­րաց­ման քա­ղա­քա­կա­նութ­յու­նը: Հա­ճախ հայ­տա­րա­րում են՝ իբր մա­սո­նա­կա­նութ­յու­նը բա­րե­գոր­ծա­կան կամ այլ ան­մեղ կազ­մա­կեր­պութ­յուն է, սա­կայն ինքս հրա­պա­րա­կել ու թարգ­մա­նել եմ գրքեր, ո­րոն­ցում մա­սո­նա­կա­նութ­յան հա­կազ­գա­յին ու հա­կա­մարդ­կա­յին դե­րը պար­զո­րոշ ցույց եմ տվել:

- Լեզ­վա­քա­ղա­քա­կա­նութ­յան եւ պատ­մա­գի­տութ­յան այս դժվա­րութ­յուն­նե­րը տես­նե­լով, հաս­կա­նա­լով հա­կա­հար­վա­ծի, ե­թե չա­սեմ նա­խա­հար­ձակ լի­նե­լու կա­րե­ւո­րութ­յու­նը, ա­մեն դեպ­քում ելք տես­նո՞ւմ­ եք։

- Ի­հար­կե: Լեզ­վա­կան ո­լոր­տում հա­կա­հար­վա­ծը պետք է լի­նի եր­կու ուղ­ղութ­յամբ: 1-ի­նը՝ հան­րութ­յու­նը պետք է գի­տակ­ցի իր ազ­գա­յին ու պե­տա­կան միակ լեզ­վի կա­րե­ւո­րութ­յու­նը, բո­լոր ո­լորտ­նե­րում ազ­գա­յին լեզ­վա­քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն կի­րա­ռե­լու անհ­րա­ժեշ­տութ­յու­նը։ 2-րդը՝ որ ա­վե­լի կա­րե­ւոր է, նույն բա­նը պետք է գի­տակ­ցի պե­տութ­յու­նը: Այս եր­կու դեպ­քում էլ դրա­կան բան չի նկատ­վում: Տար­բեր երկր­նե­րում, երբ մա­ր­դիկ փոր­ձում են խախ­տել ի­րենց պե­տա­կան լե­զվի ի­րա­վունք­նե­րը եւ այլ բա­ներ, պե­տութ­յու­նը հա­մա­պա­տաս­խան գոր­ծա­ռույթ­ներ ու­նե­ցող մար­մին­նե­րով, պա­տիժ­նե­րի կի­րառ­մամբ փոր­ձում է կար­գի հրա­վի­րել նրանց։ Օ­րի­նակ՝ Ֆրան­սիա­յում այ­սօր գոր­ծում է օ­րենք, որ ե­թե ի­րենց լեզ­վում կան հա­մա­պա­տաս­խան ֆրան­սե­րեն բա­ռեր, բայց ո­րե­ւէ մե­կը գոր­ծա­ծում է դրանց անգ­լե­րե­ն ­կամ այլ լեզ­վի տար­բե­րա­կը, ապա տու­գան­վում է։ Իսկ մեզ մոտ  "ի­միջ ", չգի­տես ինչ այլ  "է­լի­տար " բա­ռեր կան, ո­րոնք ու­նեն ի­րենց հա­յե­րեն հո­յա­կապ հա­մար­ժեք­նե­րը, սա­կայն օ­տար բա­ռերն այն­քան են մտել գոր­ծա­ծութ­յան մեջ, որ նույ­նիսկ մեր օ­րենս­դի­րներն ու գոր­ծա­դիր­նե­րը ու­րա­խութ­յամբ են ար­տա­սա­նում դրանք՝ սկսած ՀՀ­ ա­ռա­ջին դեմ­քից: Այս­պես հայ­կա­կան պե­տութ­յուն չի կա­ռուց­վում: Պատ­մութ­յան մա­սին էլ կա­սեմ նույ­նը, մեր գիտ­նա­կան­նե­րը հա­մար­ձակ մո­տե­ցում­ներ պետք է դրսե­ւո­րեն եւ ձեր­բա­զատ­վեն օ­տա­րի  "ռե­ւի­զիո­նիս­տա­կան " մտքե­րից ու վերս­տեղ­ծեն, վե­րա­կանգ­նեն մեր ի­րա­կան պատ­մութ­յու­նը՝ իր դրա­կան ու բա­ցա­սա­կան կող­մե­րով, բայց մե­րը...…

- Ա­վե­լի ճիշտ չի՞ լի­նի, որ լեզ­վի օ­րեն­քը խախ­տող­նե­րը եւ հա­յոց պատ­մութ­յան դեմ հան­դես ե­կող հա­յե­րը Հա­յաս­տա­նում պար­զա­պես զրկվեն ­գի­տա­կան կո­չու­մնե­րից եւ պաշ­տոն­նե­րից: Գու­ցե սա պայ­քա­րի ծայ­րա­հեղ մի­ջոց է, բայց կա­րե­ւո­րը լու­ծումն է, դա­վա­դիր­նե­րի ու ծա­խու­նե­րի դեմն առ­նե­լը:

- Հա­մա­ձայն եմ, լեզ­վի հար­ցում կամ ըն­դ­հանրա­պես ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­րի հար­ցում ծայ­րա­հեղ դրսե­ւո­րում­նե­րի կի­րա­ռու­մը լուրջ պայ­քա­րի ձեւ է, ո­րով­հե­տեւ ե­թե մա­ր­դիկ չեն դաս­տիա­րակ­վում, չեն մտա­ծում ի­րենց ազ­գի ու հայ­րե­նի­քի մա­սին, ա­պա մնում է, որ վե­րոնշ­յալ պատ­ժի մի­ջոց­նե­րը կի­րա­ռվեն նրանց նկատ­մամբ:

- Կա հա­յազ­գի, ով պաշտ­պա­նում է Հայ­կա­կան բարձ­րա­վան­դա­կում հա­յե­րի եկ­վո­րութ­յան մա­սին թե­զը եւ ու­նի... գի­տա­կան աս­տի­ճան:…

- Եվ ոչ միայն գի­տա­կան աս­տի­ճան, այ­լեւ՝ ՀՀ ­գիտությունների ազգային ակա­դե­մի­այի ա­կա­դե­մի­կոս է, մեր եւ ձեր՝ հար­կա­տու­նե­րի հաշ­վին, թո­շակ էլ ստա­նում է մեր պատ­մութ­յու­նը խե­ղաթ­յու­րե­լու հա­մար: Քավ լի­ցի, սա չի նշա­նա­կում, թե մենք ա­ռա­ջար­կում ենք գի­տութ­յան ա­ռաջ փա­կել բա­նա­վի­ճե­լու հնա­րա­վո­րութ­յու­նը, կոշտ գրաքն­նութ­յուն մտցնել։ Չէ՛, տար­բեր տե­սա­կի բա­նա­վե­ճե­րի շատ ու շատ նյու­թեր ու­նենք, բայց այ­սօր հաս­տատ­ված ի­րո­ղութ­յուն­ներ կան, ո­րոնք դի­տա­վոր­յալ կամ պատ­վե­րով շա­հարկ­վում են, այդ թվում հենց եկ­վո­րութ­յան հար­ցը...

- Ե­թե ամ­բողջ աշ­խար­հին է հայ­տ­­նի, որ մենք մեր՝ Հայ­կա­կան լեռ­նաշ­խար­հի բնիկ­ներն ենք, ինչ­պե՞ս­ է դա հնա­րա­վոր:

- Դա պատ­վե­րով խե­ղաթ­յուր­վում է, ին­չը կա­տար­վում է մեր թշնա­մի­նե­րի փո­ղե­րով, հա­ճախ մեր դա­վա­ճան­նե­րի ձեռ­քե­րով։ Պատ­մա­կան ի­րո­ղութ­յու­նը նաեւ քա­ղա­քա­կա­նաց­վում է, որ­պես­զի մենք չկա­րո­ղա­նանք ա­վե­լի հեշտ ու ի­րա­վա­կա­նո­րեն հիմ­նա­վո­րել մեր հայ­րե­նի­քի բռնագ­րավ­յալ տա­րածք­նե­րի ա­զա­տագ­րութ­յան խնդի­րը:

- Ձեր վե­րոնշ­յալ ե­ռա­միաս­նութ­յու­նը, հա­յոց լեզ­ուն (ի­մա՝ ազ­գը), հայ­րե­նի­քը եւ մշա­կույ­թը ազ­գա­յին հա­վի­տե­նա­կան ար­ժեք­ներ են, կա­րե­ւոր են բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րում։ Այ­սօր­վա հա­յին, Հա­յաս­տա­նին Ձեր կար­ծի­քով ի՞նչ ­կա­րող են տալ դրանք՝ ներ­կա հա­մա­պար­փա­կեց­ման հա­մաշ­խար­հա­յին գոր­ծըն­թաց­նե­րում:

- Փոք­րա­թիվ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի գլխա­վոր զեն­քե­րից մե­կը հենց ի­րենց ազ­գա­յին, ու­րիշ­նե­րից ի­րենց տար­բե­րա­կող հիմ­նա­րար հատ­կա­նիշ­նե­րի պահ­պա­նումն է: Դրանք հենց ազ­գա­յին մնա­յուն ար­ժեք­ներն են, ո­րոնք կերտ­վել են հա­զա­րամ­յակ­նե­րով՝ սե­րունդ­նե­րի մի­ջո­ցով: Դրանց ան­տե­սումն էլ հենց կհան­գեց­նի ձուլ­ման՝ հա­մաշ­խար­հա­յին հա­մա­հար­թե­ցման գոր­ծըն­թաց­նե­րում: Ծաղ­կե­փուն­ջը այն­քա­նով է սի­րուն լի­նում, երբ տար­բեր ծա­ղիկ­նե­րից է փնջվում եւ ա­մեն մե­կն­ իր ու­րույն բույ­րով, գույ­նով է հարս­տաց­նում ծաղ­կե­փուն­ջը: Իսկ հա­մաշ­խար­հա­յին կա­ռա­վար­ման ձգտող­նե­րը,  "գլո­բա­լի­զա­ցիա " ան­վան տակ թաքն­վե­լով կամ սիո­նա­կա­նութ­յամբ ու մա­սո­նա­կա­նութ­յամբ փոր­ձում են հա­մա­հար­թեց­նել, միա­դեմ դարձ­նել մարդ­կութ­յա­նը՝ ոչն­չաց­նե­լով ազ­գե­րը, նաեւ մեզ՝ հա­յե­րիս: Եվ ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­րը միակն են, որ մեզ տա­լիս են դի­մադ­րե­լու, հաղ­թե­լու կա­րո­ղութ­յուն: Զար­մա­նա­լի է, բայց մե­զա­նում կան ո­մանք, ով­քեր բա­ցատ­րում են ճիշտ հա­կա­ռա­կը. ա­սում են, թե մենք իբր կոչ ենք ա­նում մե­կու­սաց­ման, քա­րաց­ա­ծութ­յան, օ­տա­րից ո­րե­ւէ բան չվերց­նե­լու քա­րոզ ենք ա­նում, սա­կայն դա այդ­պես չէ։ Մշա­կույ­թը եւ քա­ղա­քակր­թութ­յու­նը փոխլ­րաց­նում, հարս­տաց­նում են միմ­յանց, բայց դա չպի­տի ար­վի մեր ազ­գա­յի­նի կորստ­յան հաշ­վին, ա­ռա­վել եւս օ­տա­րի բար­քերն ու կյան­քը ուղ­ղա­կիո­րեն պատ­ճե­նա­հա­նե­լով, ա­վե­լին՝ վերց­նե­լով օ­տա­րի ա­մեն մի ե­րե­ւույթ (հատ­կա­պես՝ բա­ցա­սա­կան), դրանք մտցնե­լով հայ ի­րա­կա­նութ­յուն, ա­ռանց հաշ­վի առ­նե­լու՝ այդ ե­րե­ւույ­թը կհա­մա­պա­տաս­խա­նի՞ մեր պատ­մա­կան զար­գա­ցմա­նը, մեր ժո­ղո­վր­­դի աշ­խար­հա­հա­յաց­քին, մտա­ծո­ղութ­յա­նը, հո­գե­բա­նութ­յա­նը...

- Այ­սինքն՝ ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­րը նա­խա­պայ­մա՞ն­ են օ­տա­րին դի­մադ­րե­լու եւ մեզ զար­գաց­ման տա­նե­լու:

- Ա­յո՛, մեր ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­րը կա­րող են զար­գա­նալ ոչ թե մե­կու­սաց­ման մեջ, ին­չում մեզ ան­հիմն մե­ղադ­րում են, այլ աշ­խար­հի հետ մշա­կու­թա­յին երկ­խո­սութ­յամբ, փոխ­հարս­տաց­մամբ: Այ­սօր մեր լեզ­վի մեջ շատ օ­տար բա­ռեր կան, ո­րոնք  "հա­յաց­վել " են։ Սա­կայն ե­րե­ւույթ­ներ ու ան­հա­րիր բար­քեր կան, ո­րոնք օ­տար են եւ պետք է միան­շա­նակ մեր­ժվեն, ո­րոնք մեզ հա­մար ա­նըն­դու­նե­լի են՝ ինչ­պես ա­սենք հա­մա­սե­ռա­կա­նութ­յան եւ ա­ղան­դա­վո­րա­կա­նութ­յան օ­րի­նա­կա­նա­ցու­մը կամ գեն­դե­րա­յին հա­վա­սա­րութ­յուն կո­չեց­յա­լը, ըն­տա­նի­քի պլա­նա­վո­րու­մը եւ այլն։ Սրանք միան­շա­նակ մեր­ժե­լի են:

- Այ­սինքն՝ գլո­բա­լի­զա­ցիա­յին դեմ եք, ին­­տեգր­մա­նը կո՞ղմ­:

- Ի­հար­կե, կան ե­րե­ւույթ­ներ, ո­րոնք կա­րե­լի է հայ­կա­կան մի­ջա­վայր բե­րել՝ պատ­վաս­տե­լով մե­րի­նի վրա, բայց հիմ­քը մե­րի­նը պետք է լի­նի։ Ասենք, բջջա­յին հե­ռա­խո­սն­ այ­սօր դար­ձել է անհ­րա­ժեշ­տութ­յուն աշ­խար­հի գրեթե բո­լոր ժո­ղովուրդ­նե­րի հա­մար։ Այ­սօր­վա քա­ղա­քակր­թութ­յան ռիթ­մը պար­տադ­րում է բջջա­յին հե­ռա­խոս ու­նե­նալ: Եվ մենք վերց­նում ենք այդ բջջա­յին հե­ռա­խո­սը, սա­կայն ին­չո՞ւ դ­րա գոր­ծա­ռույթ­նե­րը, գրա­ռութ­յուն­նե­րը չենք ա­նում մես­րոպ­յան այ­բու­բե­նով։ Վերց­նենք օ­տա­րի լա­վը, պատ­վաս­տենք մե­րի­նով, դարձ­նենք մե­րը, եւ ոչ թե պատ­ճե­նենք, կրկնօ­րի­նա­կենք, մեր լե­զուն  էլ դուրս մղենք՝ լա­տի­նա­տառ այ­բու­բե­նով փո­խենք: Նույնն է հա­մա­կար­գիչ­նե­րի առումով:

- Ձեր օ­րի­նա­կը գի­տա­տեխ­նի­կա­կան ո­լոր­տից բե­րե­ցիք, բայց հի­մա մշա­կու­թա­յին ո­լոր­տում պար­տադ­րում են, որ մի­ջազ­գա­յին չա­փա­նիշ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան երգ, ե­րաժշ­տութ­յուն, պար, կի­նոն­կար ստ­ե­­ղ­ծենք։ Դրա մա­սին ի՞նչ ­կա­սեք:

- Եվ­րա­տե­սի­լի մրցույ­թի օ­րե­րին Բեյ­րու­թում էի։ Երբ մեր երգ­չու­հին ե­լույթ ու­նե­ցավ, լի­բա­նա­նա­հա­յե­րի մեծ մա­սը զար­մա­ցավ. սա հա­յու­հի՞ է, թե՞ ոչ, ի­ր­ եր­գա­ծը հա­յե­րե­նի հետ կապ ու­նի՞, թե՞ ոչ: Ո՛չ ­հայ­կա­կան ե­րաժշ­տութ­յան ա­կունք­նե­րը կա­յին, ո՛չ ­հա­յե­րեն բա­ռե­րի հնչո­ղութ­յուն­նե­րը, ո՛չ­ էլ երգ­չու­հու շար­ժու­ձե­ւե­րն­ էին հայ­կա­կան, իսկ հա­գած  "տա­րա­զը " բնավ հա­մա­հունչ չէր հա­յու­հու կեր­պա­րին: Բայց չէ՞ որ նա Եվ­րա­տե­սի­լում Հայաստանը պի­տի ներ­կա­յաց­ներ եւ ոչ թե Եվ­րո­պան կամ Թուր­քիան։

- Նման դեպ­քե­րում ա­սում են, թե կա­րե­ւո­րը Հա­յաս­տա­նի ա­նու­նը հնչեց­նելն է: Ստաց­վում է այս­պես՝ կա­րե­ւո­րն­ այն է, որ լի­­նի­ Հա­յաս­տան, ե­թե նույ­նիսկ այդ Հա­յաս­տանն ա­ռանց հա­յա­հո­գի է...

- Այ հի­մա հան­գե­ցինք մի կա­րե­ւոր խն­դ­րի։ Ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­րը ընդ­հա­նուր մի հ­­ա­մա­կարգ են կազ­մում։ Այդ հա­մա­կար­գում կան նաեւ հա­մա­մարդ­կա­յին ար­ժեք­ներ, բայց ա­ռանց բուն հայ­կա­կա­նի. դրանք ան­դեմ ու ան­զոր են, ա­ռանց հայ­կա­կան ե­րաժշ­տութ­յան ո­գու, հայ­կա­կան տա­րա­զի ըն­կա­լու­նա­կութ­յան, հայ­կա­կան մտա­ծե­լա­կեր­պի, հո­գե­բա­նութ­յան ու էութ­յան‘այդ հա­­մա­կար­գը չգոր­ծող է: Հի­մա դա ա­ղա­վաղ­վել է՝ հայ­կա­կանն են խառ­նում օ­տա­րի ար­ժե­քա­յին հա­մա­կար­գին. հա­յա­նուն մար­դիկ փոր­ձում են հայ­կա­կան բա­ռե­րով թուր­քա­կան, ա­րա­բա­կան, պարս­կա­կան մու­ղա­մա­-նաղ­լա­յին ե­րաժշ­տութ­յան ճա­շակ ձե­ւա­վո­րել, հա­յե­րե­նի հետ կապ չու­նե­ցող  "եր­գեր " եր­գել, ինչն ա­վե­լի շատ խեղ­կա­տա­կութ­յուն է՝ ան­դուր եւ ա­նի­մաստ բա­ռա­կույ­տե­րի հա­վա­քա­ծու: Եվ այս­պես է ար­վես­տի բո­լոր բնա­գա­վառ­նե­րում՝ թատ­րո­նում, գրա­կա­նութ­յան կամ նկար­չութ­յան մեջ: Իսկ հա­յե­րեն երգն ու­նի իր ու­րույն դեմ­քը, հո­գե­բա­նութ­յու­նը։ Նույնն էլ՝ հայ­կա­կան պա­րը։ Այ­սօր եր­բեմն քո­չա­րի են պա­րում, որն ինչ­պես հայ­կա­կան պա­րար­վես­տի ջա­տա­գով Գա­գիկ Գի­նոս­յանն է ա­սում, ա­վե­լի շատ հի­շեց­նում է բրա­զի­լիա­կան լամ­բա­դան կամ սամ­բան, քան ազ­գա­յին քո­չա­րին, ո­րով­հե­տեւ չեն թա­փան­ցում այդ պա­րի էութ­յան խոր­քե­րը, իսկ քո­չա­րին հայ­կա­կան լեռ­նա­կան­նե­րի մար­տա­կան պարն է, ոչ թե քա­մակ խա­ղաց­նե­լու պար... Այս­պես ձե­ւա­խե­ղվում ու ա­ղա­վա­ղվում է ա­մեն բան, նաեւ հայ­կա­կան խոս­քը: Ա­հա­վոր է տես­նել ներ­կա­յիս մշա­կու­թա­յին ա­ղա­վա­ղում­նե­րը...…

- Իռ­լան­դա­ցի­նե­րն­ ի­րենց  "ստեպ " պա­րի հիմ­քով ժա­մա­նա­կա­կից ե­րաժշ­տութ­յամբ հիա­նա­լի պա­րար­վեստ են ներ­կա­յաց­նում: Ի­մի­ջիայ­լոց, տե­սա­կետ կա, որ  "ստեպ " պա­րը, ո­րը ոտ­քե­րի խրոխտ շար­ժում­նե­րով պար է, փո­խառ­ված է մեր նմա­նա­տիպ պա­րե­րից՝ ստեպ-ստեպ՝ քայլ առ քայլ...…

- Շատ հնա­րա­վոր է, նրանք էլ հնդեվ­րո­պա­կան-ա­րիա­կան ար­մատ­ներ ու­նեն եւ կա­րող են լի­նել մշա­կու­թա­յին նմա­նութ­յուն­ներ: Շատ կա­րե­ւոր է ա­մեն բա­նում բո­վան­դա­կութ­յու­նը նույ­նը պա­հել։ Ձե­ւը կա­րե­լի է փո­խել, բայց ոչ այն աս­տի­ճա­նի, որ ձե­ւազր­կութ­յու­նը հան­գեց­նի բո­վան­դա­կա­զրկութ­յան, կլի­նի դա թատ­րոն, քան­դա­կա­գոր­ծութ­յուն, ճար­տա­րա­պե­տութ­յուն­ եւ այլն: Այ­սօր Ե­րե­ւա­նում տես­նում ենք նո­րա­կա­ռույց շեն­քեր, հատ­կա­պես բարձ­րա­հարկ, ո­րոնք նույն ձե­ւով կա­րե­լի է աշ­խար­հի ո­րե­ւէ տե­ղում կ­­ա­ռու­ցել, ա­սենք՝ Չի­նաս­տա­նում, Ար­գեն­տի­նա­յում եւ այ­լուր. դրանք ա­նար­ժեք շի­նութ­յուն­ներն են։ Կան կա­ռույց­ներ էլ, ո­րոնք նույն­պես բուն հայ­կա­կան ճար­տա­րա­պե­տա­կան տեսք չու­նեն, սա­կայն վեր են խո­յա­նում հայ­կա­կան ճար­տա­րա­պե­տութ­յան տար­րեր պա­րու­նա­կե­լով...

- Այ­սինքն՝ մեր ազ­գա­յի­նի հիմ­քի վրա գնանք հա­մա­մարդ­կա­յի­նի, ազ­գա­յինն ու հա­մա­մարդ­կա­յի­նը հա­մադ­րե­լի դարձ­նենք, ոչ թե հա­կադ­րե­լի, իսկ որ ա­վե­լի վատ է՝ ճնշենք մեր ազ­գա­յի­նը:

- Եվ դրա­նով ոչ միայն կզար­գաց­նենք մեր­ ազ­գա­յի­նը, այ­լեւ մեր ներդ­նու­մը կու­նե­նանք հա­մաշ­խար­հա­յին քա­ղա­քակր­թութ­յան մեջ, կզար­գաց­նենք նաեւ հա­մա­մարդ­կա­յի­նը: Ազ­գա­յի­նով պի­տի գնալ դե­պի հա­մա­մարդ­կա­յի­նը եւ ոչ թե այդ հա­մա­մարդ­կա­յի­նը ան­դե­մո­րեն պատ­ճե­նել ու կի­րա­ռել։ Այ­սօր օ­տա­րին չես զար­մաց­նի կի­սա­մերկ հայու­հու տե­սա­րա­նով՝ ա­րե­ւել­յան կամ ա­րեւմտ­յան ե­րաժշ­տութ­յան ներ­քո: Ով­քեր ու­զում են ա­րա­բե­րեն լսել կամ պա­րել՝ կան հո­յա­կապ ա­րա­բ­ եր­գիչ-երգ­չու­հի­ներ, ո­րոնց էլ կնա­յեն ցան­կա­ցող­նե­րը, նաեւ հենց հա­յե­րը: Սփյուռ­քա­հա­յը երբ դի­տում է հայ­կա­կան պե­տա­կան (հան­րա­յին կո­չեց­յա­լ, ի­րա­կա­նում՝ հան­րատ­նա­յին - Գ. Յ.) հե­ռուս­տա­տե­սութ­յու­նը, պար­զա­պես փնտրում է հա­յկա­կան ինչ-որ բան, բայց պատ­կե­րաց­րեք՝ չի գտնում: Կարճ ժա­մա­նակ ա­ռաջ ցա­վա­լի մի ի­րո­ղութ­յուն ար­ձա­նագ­րե­ցի. երբ Հա­յաս­տա­նից գնում ենք բա­րե­կամ­նե­րի ու հա­րա­զատ­նե­րի մոտ, ու­զում ենք ան­պայ­ման հայ­կա­կան նվեր­ներ տա­նել, ո­րոնց վրան հա­յե­րեն գրված լի­նի, ին­չը հա­ճե­լի է սփ­յուռ­քի հա­յե­րի հա­մար։ Պատ­կե­րաց­րեք՝ մեծ խնդրի ա­ռաջ կանգ­նե­ցի, երբ հայ­կա­կան ար­տադ­րան­քի վրա հա­յե­րեն գրված գնա­պի­տակ չտե­սա: Սա ոչ միայն անգ­րա­գի­տութ­յուն է, այ­լեւ՝ ազ­գա­դա­վութ­յուն: Հե­տո եր­կար ժա­մա­նակ ման էինք գա­լիս, որ գտնեինք մի գիրք, ո­րը լի­նի հայ մա­նու­կի հո­գե­բա­նութ­յա­նը, նկա­րագ­րին հո­գե­հա­րա­զատ, որ սփյուռ­քա­հայ մա­նու­կի հա­յա­պահ­պան­մա­նը նպաս­տի, այն­տեղ չլի­նեն միայն Փա­րի­զի էյ­ֆել­յան կամ Պի­զա­յի աշ­տա­րա­կնե­րը, Ջորջ Վա­շինգ­տո­նի կամ Նյու Յոր­քի Ա­զա­տութ­յան ար­ձա­նը կամ նման բա­ներ, այլ լի­նեն Ա­րա­րա­տնե­րը, Սե­ւա­նը, Գառ­նին, Գե­ղար­դը, Էջ­միա­ծի­նը, Հայկ Նա­հա­պե­տը, Ե­րե­ւա­նի հու­շար­ձան­նե­րը, մեր խաչ­քա­րերն ու կո­թող­նե­րը, մեր անց­յալն ու ներ­կան:

- Հան­րակր­թա­կան ո­լոր­տում էլ դժվար թե գտնես այն­պի­սի գրքեր կամ դա­սագր­քեր, ո­րոնք բա­վա­րա­րեն այդ պա­հանջ­նե­րը:

- Մեր հա­կա­ռա­կորդ­նե­րը հար­վա­ծում են հա­յոց ար­ժե­հա­մա­կար­գին բո­լոր ո­լորտ­նե­րում, դա լի­նի լե­զուն, կրթութ­յու­նը, գի­տութ­յու­նը, եր­գը, պա­րը, թատ­րո­նը, կրո­նը, հա­վատ­քը եւ այլն: Հա­մա­կար­գա­յին հար­ձա­կու­մնե­րին պի­տի պա­տաս­խա­նել հա­մա­կարգ­ված ձե­ւով, իսկ մեր պե­տութ­յու­նը դա չի ի­րա­կա­նաց­նում, հա­յութ­յան մաս­նա­կի հա­կա­հար­ձա­կում­ներն էլ բռունցք­ված չեն:

- Տնտե­սա­կան ո­լոր­տում կան հստակ պատ­ժա­մի­ջոց­ներ, ո­րոնք ստի­պում են օ­րի­նա­զան­ցին խստա­գույնս հա­տու­ցել, նույ­նիսկ քրեա­կան պատ­ժա­մի­ջոց­ներ կան: Իսկ լեզ­վա­խախ­տը կամ ազ­գա­յին ար­ժեք­ներն ա­պա­կա­նո­ղը խստո­րեն չի պատժ­վում, ուր մնաց՝ դա­տա­պարտ­վի։ Այդ օ­րի­նա­խախ­տը հան­կարծ  "դառ­նում " է հայ­րե­նա­սեր, քա­նզի  "բա­րե­գործ " է: Արդ­յո՞ք դ­րա­մա­կան մեղմ պատ­ժի գոր­ծե­լա­կեր­պը չէ ազ­գա­կոր­ծան ե­րե­ւույթ­նե­րի պատ­ճա­ռը:

- Միայն դրա­մա­կան պատ­ժով էլ դժվար կար­գա­վոր­վի: Բայց դա ի­հար­կե ազ­դե­ցիկ լծակ է: Նման մի­ջոց պե­տութ­յու­նը կի­րա­ռում է իր օ­րի­նա­խախտ (լեզ­վա­կան կամ այլ ո­լոր­տում) քա­ղա­քա­ցու նկատ­մամբ՝ օ­րի­նա­կան դաշտ բե­րե­լու նպա­տա­կով, մի բան, ո­րը մեզ մոտ չի կա­տար­վում: Զար­մա­նում եմ՝ ճա­նա­պար­հա­յին ոս­տի­կա­նութ­յու­նը եր­թե­ւե­կութ­յան կա­նո­նե­րը խախ­տած վա­րորդ­նե­րին կամ հե­տիոտ­նե­րին երբ տու­գա­նում է՝ շատ ճիշտ է ա­նում, հար­կա­յի­նը նույն­պես տու­գա­նում է ան­բա­րե­խիղճ­ հար­կա­տու­նե­րին եւ այլն (այս պա­հին մի կողմ թող­նենք ա­նար­դա­րութ­յուն­նե­րն­ այդ ո­լոր­տնե­րում)։ Սա­կայն տես­նում ենք, որ Լեզ­վի պե­տա­կան տես­չութ­յու­նը նման գոր­ծու­նեութ­յուն չի ծա­վա­լում, իսկ ե­թե մի քա­նի տու­գա­նում­ներ էլ լի­նում են՝ չնչին պա­տիժ­ներ են. օ­րի­նա­խախ­տը տու­գան­վե­լուց հե­տո շա­րու­նա­կում է իր գոր­ծը՝ պատ­րաստ նոր չնչին տու­գա­նում­նե­րի: Շա­տե­րը նույ­նիսկ չգի­տեն, որ ՀՀ­-ում Լեզ­վի պե­տա­կան տես­չութ­յուն գո­յութ­յուն ու­նի: Մինչ­դեռ պի­տի դո­ղա­յին այդ պե­տա­կան մարմ­նից...…

- Մա­մու­լում շրջա­նառ­վեց, որ Լեզ­վի պե­տա­կան տես­չութ­յան աշ­խա­տա­կից­նե­րը հա­մա­գոր­ծակ­ցում են օ­րի­նա­խախտ­նե­րի հետ:

- Սա մի այն­պի­սի ո­լորտ է, որ­տեղ կո­ռուպ­ցիոն ռիս­կե­րը շատ մեծ են։ Դժբախ­տա­բար, չեն կա­րո­ղա­նում (կամ չեն ցան­կա­նում) գտնել կա­շա­ռա­տու ան­ձանց եւ կա­շա­ռա­ռու տե­սուչ­նե­րի։ Լու­րեր են շրջում, թե լեզ­վա­տե­սուչ­նե­րը հաս­կաց­նում են օ­րի­նա­խախտ­նե­րին, որ ո­րո­շա­կի գու­մա­րի դի­մաց կա­րող են ա­զատ­վել ի­րա­վա­կան գլխա­ցա­վան­քից, դա­տա­րան գնա­լու եւ հե­տա­գա­յում 2-3 հար­յուր հա­զար դրամ տու­գանք մու­ծե­լուց, չնա­յած շփա­ցած գոր­ծա­րար­նե­րի հա­մար դրանք փո­ղեր չեն:

- Կրթության ոլորտում էլ պարբերաբար խոսում են հակակոռուպցիոն պայքարի մա­սին, բայց...

- Այո՛, նախարարությունն ահազանգում է, թե դպրոցական ֆոնդ կոչվածին գումար­ներ մի տվեք, բայց տնօրեններն անտեսում են: Ի՞նչ փաստեր են ուզում, եթե գիտեն, որ նման բաներ բացահայտորեն արվում են բոլոր դպրոցներում, ուրեմն՝ գիտեն նաեւ որտեղ փնտրել մեղավորին, ու՞մ աչքին են թոզ փչում: Դպրոցականի ծախսը քիչ է, հի­մա էլ դպրոցի ծախսերը պիտի հոգան ծնո­ղ­ները, սա բարբարոսություն է: Կամ՝ դասա­գր­քերը դպրոցներում գումարով են բա­ժա­նում. իսկ տարվա վերջում դրանք հավա­քում են բոլորից, բայց չէ՞ որ դասագրքերն արդեն գնողի սեփականությունն են, ի՞նչ իրավունքով են հետ վերցնում՝ առանց գու­մա­րը վերադարձնելու: Սա կոռուպցիա չէ՞: Մասնագիտական տետրեր են վաճառում դպ­րոցներում, ինչ-որ պատի թերթեր կամ ծա­նոթի գրքեր ու տոմսեր... Ո՞րն ասենք: Ամենաթողու­թ­յուն է:

- Նույն ամենաթողությունն է նաեւ հա­վա­տ­քա­յին ա­ռու­մով։ Ա­ղան­դա­վոր­նե­րի բազ­­մա­ցումն այ­լեւս վտան­գա­վոր է: Դուք հա­վատ­քին ինչ­պե՞ս­ եք վե­րա­բեր­վում:

- Ես հա­վա­տաց­յա­լի դա­սա­կան ի­մաս­տով քրիս­տոն­յա չեմ, անձ­նա­պես հա­վա­տում եմ հա­րութ­յան գա­ղա­փա­րին եւ քրիս­տո­նեութ­յան ո­րո­շա­կի հա­յաց­ված տար­բե­րա­կին հա­մա­միտ եմ, բայց նաեւ ըն­դու­նում եմ, որ մենք մինչք­րիս­տո­նեութ­յունն ու­նե­ցել եւ այ­սօր ել ու­նենք մեր ազ­գա­յին հա­վատ­քը։ Ինքս ինձ հա­մա­րում եմ ա­րիա-քրիս­տոն­յա։ Մեզ հա­մե­մա­տում եմ ճա­պո­նա­ցի­նե­րի հետ. կան բու­դդա­յա­կան ճա­պո­նա­ցի­նե­ր, ով­քեր եր­բեք չեն հրա­ժար­վում ի­րենց ազ­գա­յին հա­վա­տամ­քից, ո­րը կոչ­վում է սին­տոա­կա­նութ­յուն: Մենք էլ կա­րող ենք հա­մադ­րել հե­թա­նո­սութ­յունն ու ա­րիա-քրիս­տո­նեութ­յու­նը, ո­րով­հե­տեւ ազ­գա­յին հա­վատ­քն ըն­դու­նում եմ որ­պես ազ­գա­յին ար­ժե­հա­մա­կար­գի մի մաս։ Մենք օ­տար կրո­նա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նն­ ըն­դու­նել ենք, բայց ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քում ո­րո­շա­կիո­րեն, շեշ­տում եմ՝ ո­րո­շա­կիո­րեն ազ­գայ­նաց­րել ենք։ Մեր ե­կե­ղե­ցին ազ­գայ­նաց­ված է, Հայ ե­կե­ղե­ցի է կոչ­վում եւ ոչ թե, ա­սենք, Հռո­մեա­կան կա­թո­լիկ ե­կե­ղե­ցի, ո­րը տար­բեր ազ­գութ­յուն­ներ է ներգ­րա­վում իր հո­տում՝ նե­րառ­յալ հա­յազ­գի­ներ։ Բայց մեր փոք­րի­շա­տե ազ­գայ­նաց­ված ե­կե­ղե­ցին պետք չէ մեր­ժի մեր ազ­գա­յին՝ հե­թա­նո­սա­կա­ն ­հա­վա­տը: Մեր եկե­ղե­ցին մինչք­րիս­տո­նեա­կան շրջանը վայ­րե­նութ­յան շրջան է հա­մա­րում։ Այդ­պես չի կա­րե­լի։ Նույ­նիսկ ա­րաբ­նե­րը, որ իս­լա­մի ստեղ­ծիչ ազգն են, չեն ըն­դու­նում, որ ի­րենք մինչ իս­լա­մը քա­ղա­քա­կիրթ չեն ե­ղել, ա­սում են, որ մին­չեւ Մու­համ­մե­դի գա­լուս­տը պար­զա­պես մեկ Աս­տու­ծո գա­ղա­փա­րին ծա­նոթ չեն ե­ղել, բայց ու­նե­ցել են մեծ քա­ղա­քակր­թութ­յուն, զար­գա­ցած գրա­կա­նութ­յուն, եւ նրանք նա­խան­ձախն­դիր են մին­չիս­լա­մա­կան շրջա­նի ա­րա­բա­կան քա­ղա­քակր­թութ­յան նվա­ճում­նե­րը քա­րո­զե­լու հար­ցում, հպար­տա­նում են, ի ցույց են դնում, փո­խան­ցում սե­րունդ­նե­րին: Իսկ մեր դեպ­քում, դժբախ­տա­բար, եկե­ղե­ցին ժխտո­ղա­կան դրսե­ւո­րում­ներ է ու­նե­ցել եւ ցայ­սօր էլ ու­նի։ Պար­զա­պես տգի­տութ­յան կամ սնա­պար­ծութ­յան դրսե­ւո­րում է սա: Նույ­նիսկ հան­դի­պում ենք այն­պի­սի ար­տա­ռոց եւ խե­ղաթ­յուր­յալ տե­սա­կետ­նե­րի, թե քրիս­տո­նեութ­յան ըն­դուն­մամբ սկսվե­ցին հայ­կա­կան մշա­կույ­թը եւ հայ ազ­գի ձե­ւա­վո­րու­մը... Վե­րը նշե­ցինք, որ կա սրբա­զան ե­ռա­միաս­նութ­յուն՝ Հայ­րե­նիք, ազգ, մշա­կույթ։ Սրանք մե­կը մյու­սից ան­ջատ չեն կա­րող լի­նել։ Հե­տե­ւա­բար, երբ ա­սում են, թե քրիս­տո­նեութ­յան ըն­դուն­մամբ սկսվեց հայ­կ­ա­կան մշ­ա­­կույ­թը, դա նշա­ն­ա­­կում է, որ մին­չեւ այդ հայ ազգ չի ե­ղել: Մի­՞թե այ­ն­քան տգ­ետ են, որ չեն հա­ս­­­­կա­նում, թե դրա­նով ջուր են լց­նում մեր թշ­նա­մի­նե­րի ջրա­ղա­ցին։ Ո՛չ, սի­րե­լիս, մին­չեւ քրիս­տո­նեութ­յուն մենք ազգ ե­ղել ենք ու փա­ռա­հեղ ազգ ենք ե­ղել, ու­նե­ցել ենք մեր ա­մեն ազ­գա­յի­նը, մեր ար­ժե­հա­մա­կար­գը: Անձ­նա­պես չեմ ըն­դու­նում Հին Կտա­կա­րա­նն­ իր սին ա­ռաս­պե­լա­բա­նութ­յամբ, դրա­նում առ­կա ան­բա­րո­յա­կա­նութ­յամբ։ Ինչ­քան էլ փոր­ձեն մեր կղե­րա­կան­նե­րը, քրիս­տո­նյա աստ­վա­ծա­բան­նե­րը դրանց այ­լա­բա­նա­կան ինչ-որ մեկ­նութ­յուն­ներ տալ, միեւ­նույնն է՝ այն­տեղ քա­րո­զվում են օ­տա­րի ընտր­յա­լութ­յու­նը, ըն­տա­նե­կան ու հան­րա­յին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րում ան­բա­րո­յա­կա­նութ­յու­նը, տար­բեր տե­սա­կի խա­բե­բա­յութ­յուն­նե­րը, սե­ռա­կան սան­ձար­ձա­կութ­յուն­նե­րը, ար­յու­նապղ­ծութ­յուն­նե­րը եւ այլն։ Այ­սօր­վա, ինքն ի­րեն հար­գող մար­դն­ ինչ­պե՞ս ­կա­րող է նման այ­լան­դա­կութ­յուն­ներ հան­դուր­ժել: Իսկ գու­ցե ա­ղան­դա­վո­րա­կան­նե­րը հենց նման դաս­տիա­րա­կութ­յան հե­տե­ւանք են...…

-  "Լու­սանց­ք "-ը փոր­ձում է պար­բե­րա­բար այդ հաշ­տեց­ման հա­մար ներ­կա­յաց­նել ե՛ւ ­հին հա­վատ­քը, ե՛ւ ­նո­ր կ­րո­նը, իսկ թեր­թի է­ջե­րում ա­ռա­ջարկ­վել է ա­րիա-ք­­րիս­տո­նեութ­յան հա­մադր­վող տար­բե­րա­կը: Որ­պես մտա­վո­րա­կան ու որ­պես եր­կու հա­վատք­նե­րի մի­ջեւ կանգ­նած անձ­նա­վո­րութ­յուն, ի՞նչ ­վե­րա­բեր­մունք ու­նեք այս տե­սա­կե­տի նկատ­մամբ:

- Քիչ ա­ռաջ ա­սում էի, որ եր­կուսն էլ ըն­դու­նում եմ, ի­հար­կե քրիս­տո­նեութ­յան բա­ցա­ռութ­յուն­նե­րը վե­րը նշե­ցի: Շատ հե­տաքրք­րա­կան մի բա­նի հան­դի­պե­ցի վեր­ջերս. Վազ­գեն Ա Ա­մե­նայն Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սը մի ե­լույ­թում բա­ռա­ցիո­րեն ա­սում է հե­տեւ­յա­լը՝  "Ես հայ ազ­գից դուրս քրիս­տո­նեութ­յուն չեմ ըն­դու­նում "։ Պատ­կե­րաց­նո՞ւմ­ եք, Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սն­ ա­սում է, որ իր հա­մար հայ ազ­գից դուրս քրիս­տո­նեութ­յուն չկա: Հստակ է, որ նա ազ­գը գե­րա­դա­սում է կրո­նից՝ քրիս­տո­նեութ­յու­նից։ Նման բան Հռո­մի կա­թո­լիկ ե­կե­ղե­ցում կամ ո­րե­ւէ այլ ե­կե­ղե­ցում չի կա­րող աս­վել, այդ ե­կե­ղե­ցի­նե­րում գե­րա­դաս­վում է քրիս­տո­նեութ­յու­նը: Բայց չէ՞ որ ազ­գե­րն­ են ստեղ­ծում կրոն­նե­րը, ոչ թե հա­կա­ռա­կը: Կա­թո­լիկ­ ե­կե­ղե­ցին բազ­մազգ ե­կե­ղե­ցի է՝ ի տար­բե­րութ­յուն մերինի։ Մեր եկե­ղե­ցին հաս­կա­ցավ, որ Գրի­գոր Պար­թե­ւի բե­րած-պար­տադ­րած այդ նոր գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նը, որ կրո­նա­կան քո­ղի տակ է, չի հա­մա­պա­տաս­խա­նում մեր ազ­գի էութ­յա­նը եւ փոր­ձե­ց­ այդ գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նը վեր­ջի­նիս հար­մար­եց­նել: Շատ հե­թա­նո­սա­կան տո­նե­րի ու ծե­սե­րի  "հագց­րե­ցին " քրիս­տո­նեա­կան քո­ղեր եւ մո­ռա­ցան ի­րենց պա­պե­րի անց­յա­լը:

- Վե­րա­դառ­նանք Հա­յաս­տա­նի ներ­քին քա­ղա­քա­կան կյան­քին, ըն­դդի­մութ­յուն-իշ­խա­նութ­յուն ան­ցու­դար­ձե­րին:

- Ճիշտն ա­սած, ինձ հա­մար այ­սօր եր­կու հա­կա­ռա­կորդ գլխա­վոր կող­մե­րի գոր­ծե­լա­կերպն էլ ա­նըն­դու­նե­լի է։ Չի կա­րե­լի հատ­կա­պես ԶԼՄ-ներով ի­րար վար­կա­բե­կել, թու­քում­րել, ի­րար թշնա­մի դի­տար­կել: Հա­կա­ռակ­վել կա­րե­լի է գա­ղա­փա­րա­պես կամ գոր­ծե­լա­կեր­պի տար­բե­րութ­յամբ, բայց թե՛ Լե­ւոն Տեր-Պ­­ետ­րոս­յա­նի, թե՛ Սերժ Ս­­արգս­յա­նի ճամ­բա­րում գոր­ծում է մի 5-րդ ­շա­րաս­յուն, ո­րն­ էլ խնդի­րը տա­րավ առ­ճա­կատ­ման: Կա­րո­ղա­ցան մի­եւ­նույն ազ­գի տար­բեր հատ­ված­նե­րում ի­րար նկատ­մամբ ա­տե­լութ­յուն սեր­մա­նել այն աս­տի­ճա­ն, որ փո­խա­դարձ թշնա­մութ­յան հասց­րե­ցին, մի բան, ին­չը չեմ ըն­դու­նում։ Եր­կու կող­մերն էլ թույլ տվե­ցին ճա­կա­տագ­րա­կան սխալ­ներ, ինչն էլ հան­գեց­րեց մարտ­յան ող­բեր­գութ­յա­նը: Ինքս ո­րե­ւէ մե­կին կողմ­նա­կից չեմ եւ, կար­ծում եմ, շա­տե­րի մոտ է հարց ա­ռա­ջա­նում քա­ղա­քա­կան եր­րորդ ուղ­ղութ­յան ի հայտ գա­լու ա­ռու­մով։

- Ար­դեն հայ­տա­րա­րում են, որ ձե­ւա­վոր­վում է եր­րորդ­ ուժ...

- Մե­ծա­գույն անհ­րա­ժեշ­տութ­յու­նը կա այդ եր­րորդ­ ու­ժի, ո­րով­հե­տեւ տե­սել ենք թե՛ Լե­ւո­նի նա­խա­գա­հա­կան ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նը, թե՛ Ռո­բերտ-Սերժ զույ­գի իշ­խա­նութ­յան ա­վե­լի քան 10 տար­վա ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նը...…

- Ի­րեն եր­րորդ ուժ հռչա­կած­ քա­ղա­քա­կան դա­շին­քը՝  "Թեր­ջա­նի ֆոր­մատ " ան­վա­նու­մով, փաս­տո­րեն, նույն ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան-ա­զա­տա­կան գա­ղա­փար­նե­ր կ­րող­ներն են, ինչ­պես առ­կա իշ­խա­նութ­յունն ու ընդ­դի­մութ­յու­նը:

- Դրանք ձե­ւա­կա­նութ­յուն են խա­ղում, եր­րորդ­ ու­ժի գոր­ծա­ռույթ­ներ են ստա­նձնել ո­րե­ւէ մե­կին ծա­ռա­յութ­յուն մա­տու­ցե­լու հա­մար: Կա նաեւ  "Հա­մե­րաշ­խութ­յուն " շար­ժում եւ այլն։ Մար­դիկ, ո­վքեր եր­բե­ւէ չեն փայ­լել ի­րենց հա­սա­րա­կա­կան կամ քա­ղա­քա­կան գոր­ծու­նեութ­յամբ, էլ չեմ ա­սում գի­տա­կան, ման­կա­վար­ժա­կան ու­նա­կութ­յուն­նե­րով, ինչ­պե՞ս ­կա­րող են հան­դես գալ որ­պես եր­րորդ կամ չոր­րորդ ուժ:

- Քա­ղա­քա­կան ու­ժեր էլ կան, ո­րոնք տար­բեր գա­ղա­փար­ներ են դա­վա­նում, բայց միա­վոր­վում ու ի­րենց հայ­տա­րա­րում են նոր ուժ (քա­նի որ դեռ իշ­խա­նութ­յան մեջ չեն ե­ղել) եւ հի­մա էլ ի­րենք են ցան­կա­նում իշ­խա­նութ­յան անց­նել:

- Միայն ազ­գա­յին եւ հա­մա­մարդ­կա­յին ար­ժեք­նե­րի վրա հիմն­ված մարդ­կանց հա­վա­քա­կա­նութ­յու­նը կա­րող է ձե­ւա­վո­րել նոր քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն: Ազ­գայ­նա­կան հզոր ուժ է պետք ստեղ­ծել: Մի շար­ժում է պետք, ո­րը պայ­մա­նա­կա­նո­րեն կա­րող եմ կո­չել հո­գե­վե­րա­նո­րոգ­չա­կան շար­ժում, ո­րը մեր ազ­գին կա­րող է ճիշտ ու­ղու վրա բե­րել մի նոր, հուժ­կու վե­րել­քով: Հո­գե­վե­րա­նո­րոգ­չա­կան շար­ժումն է, որ կա­պա­հո­վի վե­րա­դար­ձը դե­պի ազ­գա­յին ար­ժեք­նե­ր, դե­պի մարդ­կա­յին ար­ժեք­ներ եւ, ի­հար­կե, վե­րա­դար­ձը դե­պի Գե­րա­գույն Էութ­յու­նը եւ ոչ թե դրանց կեղծ՝ օ­տար բա­ռով ա­սած՝ ի­մի­տա­ցիա­յին: Իսկ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան ու ա­զա­տա­կան եվ­րաար­ժեք­նե­րը բո­լորս էլ գի­տենք (ի­րենք էլ գի­տեն), որ կեղ­ծա­վո­րութ­յան գոր­ծիք­ներ են: Անհ­րա­ժեշտ է կամք դրսե­ւո­րել եւ նախ­կին սխալ­նե­րը թույլ չտա­լ, շարժ­վել դե­պի ա­ռաջ՝ հեն­վե­լով մարդ­կա­յին եւ ազ­գա­յին հա­մադ­րե­լի ար­ժեք­նե­րին՝ մեր պատ­մութ­յան փոր­ձի վրա հիմն­վե­լով եւ այլ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի փոր­ձը հաշ­վի առ­նե­լով:

- Դուք ի­րա­կա՞ն­ եք հա­մա­րում ազ­գայ­նա­կան իշ­խա­նութ­յամբ Հա­յաս­տա­նի լի­նե­լիութ­յու­նը:

- Հա­յաս­տա­նի լի­նե­լիութ­յու­նը տես­նում եմ նման մարդ­կա­յին ու ազ­գա­յին հուժ­կու շարժ­ման իշ­խա­նութ­յան գա­լով եւ ոչ միայն։ Նաեւ հան­րութ­յու­նում գե­րիշ­խող դիրք ու­նե­նա­լու, այդ գա­ղա­փար­նե­րը կեն­սա­կերպ դառ­նա­լու մեջ եմ տես­նում: Այ­սինքն՝ հա­մե­մա­տե­լով ա­սեմ, մի հայ­կա­կան հզբո­լլա­հա­կան շար­ժում է պետք, մար­դկա­յին հա­մա­խումբ, ո­րին հաղ­թե­լու հա­վա­նա­կա­նութ­յու­նը չնչին է, ո­րով­հե­տեւ հեն­ված են ի­րենց ար­ժե­հա­մա­կար­գի վրա:  "Հզբոլ­լա­հ "-ի դրա­կան օ­րի­նա­կը պատ­ճե­նե­լուն էլ դեմ եմ, ո­րով­հե­տեւ մենք ու­նենք մեր աշ­խար­հա­հա­յաց­քը, մեր սկզբունք­նե­րը, մեր թշնա­մի­նե­րը, բայց կա­րե­լի է ստեղծ­ման ձե­ւը ստեղ­ծա­գոր­ծա­բար ըն­դօ­րի­նա­կել։ Նրանք էլ սկսե­ցին փոքր շար­ժու­մով, մի քա­նի տասն­յակ հո­գի էին, սա­կայն այ­սօր բազ­մաբ­յու­րա­նոց կա­ռույց են, ո­րի դի­մա­ցն­ Իս­րա­յե­լը, ԱՄՆ-ն­ ու Եվ­րո­պան են կանգ­նած, բայց չեն կա­րո­ղա­նում խոր­տա­կել։ Նրանց կամ­քն­ ան­սա­սան է: Ին­չո՞ւ, ո­րով­հե­տեւ նրանք ա­ռա­ջին հեր­թին զին­ված են ո­գով, ազ­գա­յին նպա­տակ­նե­րով, ո­րոնք հեն­ված են ազ­գա­յին, մարդ­կա­յին ու կրո­նա­կան ի­րա­կան ար­ժեք­նե­րի վրա: Ա­յո՛, հզոր են նաեւ ռազ­մա­կան զեն­քով, ո­րը ո­գով ու­ժե­ղի ձեռ­քին է միայն հաղ­թա­նակ­ներ կեր­տում:

- Թե ՀՀ­-ի ներ­քին քա­ղա­քա­կա­նութ­յու­նը ինչ­պի­սին կլի­նի նման ար­ժեք­ներ կրող ազ­գա­յին իշ­խա­նութ­յան դեպ­քում՝ գ­րե­թե ներ­կա­յաց­րե­ցիք, իսկ ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նութ­յու­նն­ ինչ­պի­սի՞ն կ­լի­նի, ա­սենք՝ Թուր­քիա­յի եւ մեր այլ հա­րե­ւան­նե­րի հան­դեպ, Ար­ցա­խի եւ այլ պատ­մա­կան տա­րածք­նե­րի հար­ցում:

- Նախ ա­սեմ, որ միան­շա­նակ այն­պի­սի քա­րոզ­չութ­յուն է պետք, որ Ար­ցա­խն­ ու ա­զա­տագր­ված տա­րածք­նե­րը Հա­յաս­տա­նի ան­բա­ժան մասն են։ Զի­ջում­նե­րի մա­սին նույ­նիսկ ակ­նարկ­նե­րը պետք է դա­տա­պարտ­վեն, ուր մնաց խոս­վի զի­ջում­նե­րից կամ փոխ­զի­ջում­նե­րից: Ար­ցա­խը Հա­յաս­տան է եւ վե՛րջ, սա պի­տի լի­նի մեր Հայ­րե­նի­քի այդ երկ­րա­մա­սի նկատ­մամբ մեր մո­տե­ցու­մը: Թուր­քիա­յի նկատ­մամբ էլ միան­շա­նակ պետք է աս­վի՝  Թուր­քիան եւ Ադր­բե­ջա­նը մեր թշնա­մի պե­տութ­յուն­ներն են, ո­րոնք ու­նեն Հա­յաս­տա­նը եւ ընդ­հան­րա­պես հա­յութ­յու­նը վե­րաց­նե­լու ռազ­մա­վա­րա­կան հե­ռա­հար ծրագ­րեր, եւ պետք չէ շատ խե­լոք լի­նել սա գի­տակ­ցե­լու հա­մար: Նման փաս­տի գո­յութ­յու­նը պի­տի զգոն պա­հի մեզ ու ա­նի­մաստ  "սի­րա­խա­ղե­րի " չմղի, ինչ­պես այ­սօր ա­նում է ՀՀ ­նա­խա­գա­հը՝ դա­վա­ճա­նե­լով ազ­գի ո­գուն եւ նժդե­հա­կա­նութ­յա­նը, ո­րից պար­բե­րա­բար բար­բա­ջում են ինքն ու իր կեղծ-ցե­ղակ­րոն (ա­վե­լի դի­պուկ՝ ցե­խակ­րոն) ՀՀԿ-­ն: Մյուս հա­րե­ւա­նի՝ Վրաս­տա­նի հետ, պի­տի կարծ­րո­րեն բա­նակ­ցել Ջա­վախ­քի հար­ցում։ Հաս­կաց­նել է պետք, որ թեեւ վրա­ցա­կան պե­տութ­յան կազ­մում է Ջա­վախ­քը, բայց այդ տա­րած­քը հա­յոց հայ­րե­նի­քի մի մասն է: Ե­թե վրա­ցի­նե­րն­ այն­քան խե­լոք կգտնվեն, որ գո­նե հո­գե­ւոր-մշա­կու­թա­յին ինք­նա­վա­րութ­յուն տան ջա­վախ­քա­հա­յե­րին, ա­պա կա­րե­լի է ո­րո­շա­կի ժա­մա­նակ հան­դուր­ժել նման ի­րա­վա­կան կար­գա­վի­ճա­կը, այ­լա­պես ա­մեն կերպ պետք է օ­ժան­դա­կել մեր հայ­րե­նա­կից­նե­րին՝ ա­զա­տագր­վե­լու վրա­ցա­կան բռնագ­րավ­ման լծից (գի­տենք, թե վրա­ցիք ինչ հի­մա­րութ­յուն եւ հան­ցա­գոր­ծութ­յուն­ներ ա­րե­ցին Հա­րա­վա­յին Օ­սիա­յում, ին­չը եր­բեք թույլ չենք տա ա­նել Ջա­վախ­քում): Բայց պի­տի գի­տակ­ցենք, որ ինք­նա­վա­րութ­յու­նը չի նշա­նա­կում, թե Ջա­վախ­քը հա­վիտ­յանս պետք է մնա Վրաս­տա­նի կազ­մում: Մեր ե­րա­զած հզոր ազ­գայ­նա­կան Հա­յաս­տա­նը նման հար­ցե­րին ա­վե­լի ու­րիշ լու­ծում­ներ կտա... 10 տա­րի իշ­խա­նութ­յան գլխին գտնվող ՀՀԿ-ն ե­թե ա­ռաջ­նորդ­վեր ցե­ղակ­րո­նութ­յամբ, այ­սօր, օգտ­վե­լով տա­րա­ծաշր­ջա­նում ստեղծ­ված նոր ի­րադ­րութ­յու­նից, կլու­ծեինք նաեւ Ջա­վախ­քի հար­ցը, սա­կայն նույն ՀՀԿ­-ա­կան­նե­րը չեն էլ ու­զում լսել Ջա­վախ­քի մա­սին՝ փաս­տո­րեն դա­վա­ճա­նե­լով հա­յոց ազ­գա­յին էութ­յա­նը։ Մեր ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նութ­յունն ա­վե­լի սերտ կա­պեր պետք է հաս­տա­տի Ի­րա­նի եւ ա­րա­բա­կան ա­րե­ւել­յան ա­ռա­ջա­դի­մա­կան ուղ­ղութ­յան երկր­նե­րի հետ, նաեւ՝ Հա­րա­վա­յին՝ Լա­տի­նա­կան Ա­մե­րիկ­ա­յի հայ­րե­նա­սի­րա­կան վար­չա­կար­գեր ու­նե­ցող երկր­նե­րի (Կու­բա, Վե­նե­սո­ւե­լա, Բո­լի­վիա եւ այլն), Չի­նաս­տա­նի, Ճա­պո­նիա­յի եւ Հնդկաս­տա­նի հետ, այ­սինքն՝ պետք է միա­նալ ստեղ­ծվող նոր՝ բա­րի ա­ռանց­քին, ի հա­կադ­րութ­յուն չա­րի ա­ռանց­քի, ո­րը գլխա­վո­րում են ԱՄՆ-ն, Մեծ Բրի­տա­նիան ու Իս­րա­յե­լը, ո­րոնց դաշ­նա­կից­ներն են մեր տա­րա­ծաշր­ջա­նի ե­րեք պե­տութ­յուն­ներ՝ Թուր­քիան, Ադր­բե­ջա­նը եւ Վրաս­տա­նը, ո­րոնք պե­տա­կան ցե­ղաս­պա­նութ­յան քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն են տա­րել եւ այ­սօր էլ տա­նում են:

- Սփյուռ­քա­հայ հայ­րե­նաբ­նակ մտա­վո­րա­կա­նն­ ի՞նչ ­կա­սի Հայ­րե­նիք-սփյուռք կա­պե­րի մա­սին:

- Վեր­ջերս ստեղծ­վեց սփյուռ­քի հար­ցե­րի պե­տա­կան կո­մի­տե, ո­րը գու­ցե շու­տով ստա­նա նա­խա­րա­րութ­յան կար­գա­վի­ճակ։ Սա ող­ջու­նե­լի է, բայց կա­րե­լի էր միան­գա­մից հա­յա­պահ­պա­նութ­յան նա­խա­րա­րութ­յուն ստեղ­ծել, ո­րում սփյուռ­քի բա­ժին կլի­ներ: Նման ա­ռա­ջար­կի նաեւ ձեր թեր­թում եմ հան­դի­պել: Կա­ռույ­ցի խնդիր­նե­րի ա­ռա­վել արդ­յու­նա­վետ լուծ­ման հա­մար նա­խընտ­րե­լի պի­տի լի­ներ, որ այդ կա­ռույ­ցի կար­գա­վի­ճակը ոչ թե պե­տա­կան, այլ հա­սա­­րա­կա­կան լի­ներ։ ՀՀ-ն պետք է ու­նե­նա հստակ քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն սփյուռ­քի նկատ­մամբ, ո­րին պետք է նա­յել ոչ միայն  "կթու կո­վի " տե­սանկ­յու­նից: Սփյուռ­քա­հա­յութ­յու­նը, բա­ցի դրա­մա-տնտե­սա­կան լծակ լի­նե­լուց, լուրջ քա­ղա­քա­կան ու դի­վա­նա­գի­տա­կան գոր­ծոն է, ում հետ փոխ­շա­հա­վետ հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յու­նը կա­րող է մե­ծա­պես նպաս­տել Հա­յաս­տա­նի մի­ջազ­գա­յին վար­կի բարձ­րաց­մա­նը:

- Բո­լորն ա­սում են՝ սփյուռ­քը պի­տի հա­յաս­տա­նա­կենտ­ րոն լի­նի, այ­սինքն՝ Հա­յաս­տա­նը ո­չինչ չտա՞ սփյուռ­քին:

- Չէ՛, չէ՛, ճիշտ հա­կա­ռա­կը, եր­կու կող­մերն էլ մե­կը մյու­սի նկատ­մամբ ու­նեն ի­րա­վունք­ներ ու պար­տա­կա­նութ­յուն­ներ, մի բան, ո­րը չի գի­տակց­վում եր­կու կող­մում էլ, կամ՝ գե­րա­դա­սվում են ի­րա­վունք­նե­րը: Սփյուռ­քում շատ են ա­սում, թե Հա­յաս­տա­նը մեզ հա­մար ի՞նչ­ է ա­նում, բայց նույն հարց տվո­ղը չի ա­սում՝ իսկ ես ի՞նչ­ եմ ա­նում հայ­րե­նի­քիս հա­մար։ Նույնն էլ այս­տեղ է, ա­սում են՝ սփյուռ­քի ինք­նութ­յու­նը մենք ենք պահ­պա­նում, ա­ռանց մեզ սփյուռք չի լի­նի եւ այլն: Ա­յո՛, ճիշտ է, սփյուռ­քի հա­յա­պահ­պա­նութ­յան գոր­ծում Հա­յաս­տա­նի դերն ա­նու­րա­նա­լի է, քան­զի մենք ա­սո­րի­նե­րի կամ քրդե­րի նման չենք, ո­րոնք պե­տութ­յուն չու­նեն ու ա­վե­լի ծանր վի­ճա­կում են: Սա­կայն սա չի նշա­նա­կում, որ սփյուռ­քին վե­րամ­բարձ տո­նով պետք է մո­տե­նալ։ Խո­սում են Հա­յաս­տան-սփյուռք հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յու­նից, բայց մարդ­կա­յին տար­րա­կան անձ­նա­յին գոր­ծակ­ցութ­յան մա­կար­դակ­նե­րում պատ­շաճ հա­րա­բե­րութ­յուն­ներ չկան: Հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յունն ա­ռա­ջի­ն ­հեր­թին սկսվում է ճա­նա­չո­ղութ­յամբ, ե­թե մե­կի հետ պի­տի գոր­ծակ­ցես, սկզբում պետք է ճա­նա­չես նրան, ըն­թա­ցքում կձե­ւա­վոր­վի փո­խա­դարձ վստա­հութ­յուն, ո­րն­ էլ հե­տա­գա­յում կամ­րապնդ­վի տար­բեր տե­սա­կի գոր­ծե­րով: Հի­մա, երբ ի­րար չեն ճա­նա­չում Հա­յաս­տանն ու սփյուռ­քը, ինչ­պե՞ս ­պի­տի գոր­ծակ­ցեն, միայն սփյուռ­քա­հա­յի հայ­րե­նա­սի­րութ­յա՞նն­ ա­պա­վի­նե­լով: Նման բան ար­դեն ե­ղել է, սա­կայն բա­վա­կան է մեկ սխալ ՀՀ­ իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի կող­մից, եւ սփյուռ­քա­հա­յը հե­ռա­նում է, քան­զի վստա­հութ­յան հողն ա­մուր չէ: Հե­տո՝ սփյուռքն էլ շատ բարդ ու հա­րա­շարժ  "մար­մին " է, դի­նա­միկ մի վի­ճա­կում է, նույ­նիսկ գաղ­թօ­ջա­խնե­րի մի մա­սը մյուս մա­սի ա­րա­ծը չգի­տե, միմ­յանց հետ շփում չու­նեն, օ­րի­նակ՝ Դա­մաս­կո­սի հա­յը տեղ­յակ չէ Կա­միշ­լիի հա­յի վի­ճա­կից, սա միայն Սի­րիա­յի վե­րա­բեր­յալ եմ ա­սում: Այ սա էլ պե­տա­կան կա­րե­ւոր խնդիր է՝ ճա­նա­չել սփյուռ­քը եւ սփյուռ­քա­հա­յե­րին միմ­յանց ճա­նա­չել տալ, մի բան, ո­րը չի կա­տար­վում: Այ­սօր ե­թե չլի­նեն հա­ղոր­դակ­ցութ­յան մի­ջոց­նե­րը կամ գնա­ցող-ե­կող­նե­րը, ես, որ Լի­բա­նա­նից եմ, չգի­տեմ, թե լի­բա­նա­նա­հա­յութ­յու­նն­ ի՞նչ­ է ա­նում, ա­սենք՝ ի՞նչ ­թա­տե­րա­կան ներ­կա­յա­ցում­ներ են ներ­կա­յաց­վում, ի՞նչ ­գիրք են տպագ­րել Ան­թի­լիա­սում եւ այլն։ Տեղ­յակ չենք, կար­ծես ու­րիշ ազ­գեր լի­նենք: Մենք մեր տնե­րում նստած կա­րող ենք ի­մա­նալ, թե ի՞նչ­ է կա­տար­վում Չի­լի­ում, Հու­նաս­տա­նում, Սո­մա­լիում կամ աշ­խար­հի ո­րե­ւէ անկ­յու­նում, ով­քեր ինչ բան են ա­նում, բայց մեր գաղ­թօ­ջախ­նե­րից տեղ­յակ չենք. օ­րի­նակ՝ 2,5 մլն. ռու­սաս­տան­յան սփյուռ­քը կար­ծես մեզ հա­մար ֆի­ջի­ցի­ներ են կամ ա­վե­լին՝ մա­ր­սե­ցի­ներ, ան­տեղ­յակ ենք՝ ի՞նչ­ են ա­ն­ում, ինչ­պե՞ս­ են ապ­րում, ի՞նչ հա­­­­ջո­ղութ­­յուն­ներ ու­նեն կամ ի՞նչ ­ցա­վեր ու հոգ­սեր: Չգի­տենք, թե ա­վե­լի քան 100.000-ա­նոց աբ­խա­զա­հա­յութ­յունն այ­սօր ի՞նչ ­վի­ճա­կում է։ Նախ՝ պետք է ճա­նա­չենք, մեր­ձե­նանք, հե­տո էլ փոր­ձենք հա­մա­տեղ լու­ծել բո­լոր հիմ­նա­հար­ցե­րը: Հու­սով եմ, որ նման պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նութ­յան հիմ­քում կդրվի սփյուռ­քի ճա­նա­չո­ղութ­յան խնդի­րը։ Լի­նում են խորհր­դա­ժո­ղով­ներ, ո­րոնք հիմ­նա­կա­նում զբո­սաշր­ջութ­յան են վե­րած­վում, նույնն էլ հա­մա­հայ­կա­կան խա­ղե­րն­ են,  "Բա­զե " կոչ­ված ե­րի­տա­սար­դա­կան հա­վաք­նե­րը: Ի­հար­կե լի­նում են առ­կայ­ծում­ներ, ինչ-որ մի­ջո­ցա­ռում­ներ, հայ­կա­կան շա­բաթ­ներ ու միամս­յակ­ներ՝ ո­րե­ւէ երկ­րում, բայց կարճ ժա­մա­նակ անց նո­րից խամ­րում են: Չկան հե­տե­ւո­ղա­կա­նութ­յուն ու հա­մա­կարգ­վա­ծութ­յուն:

- Երկ­քա­ղա­քա­ցիութ­յու­նը կնպաս­տի՞ փո­խա­դարձ ճա­նաչ­մանն ու առ­կա խնդիր­նե­րի կար­գա­վոր­մա­նը:

- Կար­ծում եմ՝ ոչ: Երկ­քա­ղա­քա­ցիութ­յու­ն հ­նա­րա­վոր է, որ ձեռք բե­րեն միայն նրանք, ով­քեր ու­նե­ցել են մի ժա­մա­նակ կամ խորհր­դա­յին անձ­նա­գիր կամ ՀՀ­-ի քա­ղա­քա­ցի են ե­ղել եւ ու­րիշ քա­ղա­քա­ցիութ­յուն ձեռք բե­րե­լու հա­մար հրա­ժար­վել են դրա­նից: Հի­մա նրանց մեծ մա­սը կդի­մի, ո­րն­ է­լի դրա­կան մո­տե­ցում է։ Ժա­մա­նակ ա­ռաջ լի­նե­լով Լի­բա­նա­նում, ա­սեմ՝ հու­նի­սի սկզբին այս­պի­սի վի­ճակ ստեղծ­վեց՝ դես­պա­նա­տու­նը հայ­տա­րա­րեց, որ ով ու­զում է ՀՀ ­քա­ղա­քա­ցիութ­յուն ստա­նալ, թող դի­մի ՀՀ ­դես­պա­նա­տուն: Հայ­տե­րն­ ըն­դուն­վե­ցին բա­ռա­ցիո­րեն 7-10 օ­րում.  "էյ­ֆո­րիա­յի " վի­ճակ էր, բո­լո­րը խան­դա­վառ­ված գնում էին դե­պի դես­պա­նա­տուն՝ ինչ­պես ուխ­տագ­նա­ցութ­յան: Սա­կայն, հե­տա­գա­յում, երբ բա­ցա­հայ­տե­ցի ի­րա­կա­նութ­յու­նը, հաս­կա­ցա, թե շա­տե­րն­ ինչ են հաս­կա­նում երկ­քա­ղա­քա­ցիութ­յուն ա­սե­լով: Ո­րե­ւէ պե­տութ­յան քա­ղա­քա­ցիութ­յու­նը են­թադ­րում է ե՛ւ­ ի­րա­վունք­ներ, ե՛ւ ­պար­տա­կա­նութ­յուն­ներ։ Մե­րոնք դժբախ­տա­բար հաս­կա­նում են միայն ի­րա­վունք­նե­րի մա­սը, իսկ այն պարզ պայ­ման­նե­րը, որ պետք է ի­մա­նալ հա­յե­րեն, ի­հար­կե ոչ բա­նա­սե­րի մա­կար­դա­կով, ՀՀ ­Սահ­մա­նադ­րութ­յու­նը, ի­հար­կե ոչ ան­գիր ա­նե­լով եւ այլ ընդ­հա­նուր գի­տե­լիք­ներ, ո­մանք դրա­նից դժգո­հում էին, բայց ա­սում էին՝ կսո­վո­րենք։ Մա­նա­վանդ թուր­քա­խոս­նե­րը չէին ցան­կա­նում հա­յե­րեն սո­վո­րել, բայց ու­զում էին ՀՀ ­քա­ղա­քա­ցիութ­յուն ստա­նա­լ: Դի­մող­նե­րի մե­ծա­գույն մա­սը հրա­ժար­վեց, գի­տե՞ք ­հիմ­նա­կա­նում ին­չու, շատ ա­մո­թան­քով եմ ա­սում, բայց փաստ է. ա­ղա­ղա­կում էին, թե մեր որ­դի­նե­րը ին­չո՞ւ ­պի­տի ծա­ռա­յեն ՀՀ ­բա­նա­կում։ Լի­բա­նա­նում պար­տա­դիր զին­ծա­ռա­յութ­յուն չկա, իսկ երկ­քա­ղա­քա­ցիութ­յան օ­րեն­քում գրված է, որ այն ան­ձինք՝ ով­քեր չեն ծա­ռա­յել այլ երկ­րի զին­ված ու­ժե­րում, պար­տա­դիր պետք է ծա­ռա­յեն ՀՀ ­բա­նա­կում, այ­սինքն՝ նրանց պար­տադր­վում է ծա­ռա­յել ՀՀ ­բա­նա­կում, ո­րից սար­սա­փե­լիո­րեն խո­ւսա­փում էին։ Ո­մանք մեջբե­րում  էին, թե հայ­կա­կան բա­նա­կում խա­ղաղ պայ­ման­նե­րում տար­բեր տե­սա­կի այ­լան­դա­կութ­յուն­նե­րի պատ­ճա­ռով տղա­ներ են զոհ­վում եւ այլն: Ա­սում էի, որ դա պատ­ճառ չէ, ճիշտ է, ՀՀ ­բա­նա­կում դա­տա­պար­տե­լի բա­ներ լի­նում են, բայց հա­վիտ­յանս ռու­սը կամ այլ մե­կը չպետք է պահ­պա­նի մեր պե­տա­կան սահ­ման­նե­րը, փո­խա­նակ հպար­տա­նաք, որ ձեր որ­դի­նե­րը ծա­ռա­յե­լու են հայ­րե­նի­ բա­նա­կում, մի բան էլ խու­սա­փում եք:

- Հա­յաս­տա­նը նաեւ տա­րան­ցիկ գո­տի են դի­տում Եվ­րո­պա­ մեկ­նե­լու հա­մար:

- Ա­յո՛։ Երբ հարց­նում էի՝ ին­չո՞ւ­ եք այդ­պես խան­դա­վառ­ված դի­մում, պա­տաս­խա­նում էին՝ ինչ-որ տեղ, ա­սենք Եվ­րո­պա գնա­լու՝ վի­զա հա­նե­լու հար­ցում ան­հա­մե­մատ հեշտ է ՀՀ­ անձ­նագ­րով դա ա­նե­լը: Այս­տեղ էլ շա­հա­դի­տա­կան մո­տե­ցում­ներ կա­յին։ Ու­զում են օգտ­վել ըն­ձե­ռած ի­րա­վունք­նե­րից, բայց եր­բեք պար­տա­վո­րութ­յուն­ներ չու­նե­նալ։ Դա ան­հե­թե­թութ­յուն է։ Պետք է ա­վե­լի խիստ լի­նել, նոր պայ­ման­ներ ա­ռա­ջադ­րել, սփյուռ­քա­հա­յը գո­նե ա­սենք վեր­ջին 10 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում 3 տա­րի պետք է ՀՀ­-ում ապ­րած լի­նի, սա­կայն չկա նման պայ­ման­։ Ե­թե երկ­քա­ղա­քա­ցիութ­յուն ակն­կա­լո­ղը տա­րին 3 ա­միս էլ Հայ­րե­նի­քում ապ­րած լի­ներ՝ դա էլ էր բա­վա­կան Հա­յաս­տանն զգա­լու, սի­րե­լու եւ նվիր­վե­լու հա­մար:

- Ըստ էութ­յան աշ­խար­հի շուրջ 100-120 երկր­նե­րում ապ­րում են 10-15 մլն. հա­յեր, եւ նրանք կա­րող են ա­վե­լի շատ գոր­ծեր ա­նել, քան Հա­յաս­տա­նի դես­պա­նութ­յուն­նե­րը, հյու­պա­տո­սութ­յուն­նե­րը, ե­թե Հա­յոց պե­տութ­յու­նն­ իս­կա­պես պաշտ­պա­նի բո­լոր հա­յե­րի ի­րա­վունք­նե­րը: Գու­ցե այդ ժա­մա­նակ ի­րա­պես սփյուռ­քը հա­յաս­տա­նա­կենտ­րոն կդառ­նա, եւ ե­թե երկ­քա­ղա­քա­ցիութ­յունն էլ չլի­նի, միեւ­նույնն է՝ բո­լոր հա­յե­րն­ ի­րենց անձ­նա­կան շա­հե­րը կկա­պեն Հա­յաս­տա­նի հետ: Սա մի սփյուռ­քի կո­մի­տեի խնդիր չէ, այլ հա­մա­կար­գված, հա­մա­պե­տա­կան անվ­տան­գութ­յան ծ­­րա­գիր է, հա­յութ­յան հա­մա­պար­փակ ծրա­գիր:

- Ձեր ա­սած վեր­ջին դի­տար­կում­նե­րը մե­կը մյու­սին չեն հա­կա­սում, նույ­նիսկ կա­րե­լի է մե­կը մյու­սին զու­գոր­դել: Օ­րի­նակ՝ հենց խորհր­դա­յին ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի սփյուռ­քա­հա­յութ­յան հետ մշա­կու­թա­յին կա­պի կո­մի­տեն, բո­լո­րը գի­տեն, որ պե­տա­կան գոր­ծա­ռույթ­ներ էր ի­րա­կա­նաց­նում, նույ­նիսկ Կրեմ­լից թե­լադր­ված գոր­ծեր էր ա­նում, անվ­տան­գութ­յան ո­րո­շա­կի հար­ցեր էր լու­ծում՝ հե­տա­խու­զութ­յան, հա­կա­հե­տա­խու­զութ­յան՝ բայց կար­գա­վի­ճա­կով հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յուն էր, պե­տա­կան չէր: Հի­մա, երբ ու­նենք սփյուռ­քի հար­ցե­րի պե­տա­կան կա­ռույց, ես դա ճիշտ չեմ հա­մա­րում, ո­րով­հե­տեւ կան պե­տութ­յուն­ներ, ո­րոնք շատ զգա­յուն են ի­րենց ներ­քին գոր­ծե­րին, ի­րենց քա­ղա­քա­ցի­նե­րի՝ թե­կուզ հա­յազ­գի, գոր­ծե­րին մի­ջամ­տե­լու հար­ցում: Օ­րի­նակ՝ են­թադ­րենք սփյուռ­քի հար­ցով պե­տա­կան պա­տաս­խա­նա­տուն գնում է Սի­րիա եւ ու­զում է հան­դի­պել սի­րիա­հա­յե­րի հետ։ Մի­ջազ­գա­յին ըն­դուն­ված կար­գի հա­մա­ձայն, նա պար­տա­վոր է դա հա­մա­ձայ­նեց­նել տե­ղա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի հետ, այ­սինքն՝ ին­քը որ­պես ՀՀ ­պե­տա­կան ներ­կա­յա­ցու­ցիչ պետք է դի­մի տվյալ երկ­րի հա­մա­պա­տաս­խան պե­տա­կան մարմ­նին, նրանք էլ պետք է հա­մա­պա­տաս­խան ձե­ւե­րով ու­ղեկ­ցորդ եւ թարգ­մա­նիչ­ տրա­մադ­րեն եւ այլն: Բայց ե­թե այդ պա­տաս­խա­նա­տուն հան­դես գար որ­պես հա­սա­րա­կա­կան կա­ռույ­ցի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ, ինչ­պես ժա­մա­նա­կին սփյուռ­քա­հա­յութ­յան հետ մշա­կու­թա­յին կա­պի կո­մի­տեի նա­խա­գա­հ ­Վարդ­գես Հա­մա­զասպ­յա­նը, ա­պա նման խնդիր չէր ծա­գի. ին­քը  "պե­տա­կան մարդ " չէր լի­նի, սա­կայն որ­պես հա­սա­րա­կա­կան կա­ռույ­ցի ղե­կա­վար կկա­տա­րեր նաեւ պե­տա­կան գոր­ծա­ռույթ­ներ: Սա ար­դա­րաց­նում էր խորհր­դա­յին տա­րի­նե­րին եւ հի­մա էլ կար­դա­րաց­նի: Կար­ծում եմ՝ այս սխա­լը հե­տա­գա­յում կուղ­ղվի: Բայց սա չի նշա­նա­կում, թե պետք չէ պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն ու­նե­նալ սփյուռ­քի հան­դեպ։ Պետք է, այն էլ՝ տար­բե­րակ­ված քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն։ Վերց­նենք՝ հու­նա­հայ գաղ­թօ­ջա­խը։ Այն­տեղ կան  "դա­սա­կան " սփյուռ­քա­հա­յեր, մոտ 2-3 հա­զար եւ կան Հա­յաս­տա­նից գնա­ցած­ներ, ով­քեր  "դա­սա­կան­նե­րին " գե­րա­զան­ցում են թվա­քա­նա­կով, հա­յե­րե­նի ի­մա­ցութ­յամբ եւ այլն։ Նրանց մի­ջեւ կան փոք­րիկ հա­կա­մար­տութ­յուն­ներ, աշ­խար­հա­հա­յաց­քա­յին տար­բե­րութ­յուն­ներ. մի մա­սը դեռ շատ կապ­ված են ՀՀ­-ի հետ, մի մա­սն­ ընդ­հան­րա­պես լքել է Հայ­րե­նի­քը, շատ ա­րագ ձուլ­վում է։ Այս բո­լոր խա­վե­րի նկատ­մամբ չի կա­րե­լի միա­տե­սակ մո­տե­ցում ու­նե­նալ, ո­րով­հե­տեւ նույ­նիսկ նույն գաղ­թօ­ջա­խում, նախ­կի­նում նույն տե­ղից տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րում տե­ղա­փոխ­ված­նե­րի աշ­խար­հա­հայացք­նե­րի տար­բե­րութ­յուն­ներ կան։ Ու­րեմն շատ նուրբ խնդրի ենք առնչ­վում: Հո­գե­բա­նա­կան այս հար­ցե­րը առնչ­վում են նաեւ տվյալ պե­տութ­յուն­նե­րի՝ Հա­յաս­տա­նի ու հա­յութ­յան նկատ­մամբ դիր­քո­րո­շում­նե­րին։ Օ­րի­նակ, ի­րա­նա­հա­յութ­յան հետ ա­վե­լի հեշտ է հա­րա­բե­րութ­յուն­ներ մշա­կել՝ հաշ­վի առ­նե­լով Ի­րա­նի պե­տութ­յան վե­րա­բեր­մուն­քը, քան՝ Թուր­քիա­յի, թե­կուզ հա­յա­շատ Ստամ­բու­լի հա­յութ­յան հետ, ո­րով­հե­տեւ Թուր­քիա­յի իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը հաս­տատ անվս­տա­հութ­յամբ կհե­տե­ւեն ի­րենց հա­յազ­գի քա­ղա­քա­ցի­նե­րի՝ ՀՀ-ի հետ հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րին:

- Զբաղ­վել եք ա­զա­տագր­ված տա­րածք­նե­րի վե­րաբ­նա­կեց­ման ու նաեւ հայ­րե­նա­դար­ձութ­յան հար­ցե­րով, փոր­ձել եք հայ­րե­նա­դար­ձութ­յունն ուղ­ղել դե­պի ա­զա­տագր­ված տա­րածք­նե­րը։ Կա՞ն ­հա­ջո­ղութ­յուն­ներ, կա՞ սփյուռ­քա­հա­յութ­յան ո­րո­շա­կի հատ­ված, որ կա­րող է լսել Ձեր կոչն ու կան­չը:

- Դա իմ ե­րա­զանք­նե­րից մեկն է, չգի­տեմ կհա­ջող­վի՞, թե ոչ, բայց դեռ պի­տի փոր­ձեմ: Անհ­րա­ժեշտ է ա­վե­լի շատ ժա­մա­նակ տրա­մադ­րել նման ե­րա­զի ի­րա­կա­նաց­մա­նը, ին­չը հի­մա, ցա­վոք, չու­նեմ։ Սա մի քա­նի ան­ձե­րի խնդիր չէ, պե­տա­կան մո­տե­ցում է պետք...

- Չկա՞ ո­րե­ւէ պե­տա­կան ա­ջակ­ցութ­յուն...

- Ընդ­հա­կա­ռա­կը՝ կան պե­տա­կան խո­չըն­դոտ­ներ, ո­րոնք խան­գա­րում են նման հայ­րե­նա­դար­ձութ­յա­նը ե՛ւ ՀՀ-ում,­ ե՛ւ­ ա­զա­տագր­ված տա­րածք­նե­րում: 8-10 հա­զար սփյուռ­քա­հա­յեր հաս­տատ­վել են ՀՀ­-ում, քան­զի տար­վա կե­սից ա­վե­լին անց­կաց­նում են Հայ­րե­նի­քում, այ­սինքն կա­րե­լի է ա­սել՝ մա­սամբ հայ­րե­նա­դարձ­վել են (փոր­ձում են հաս­տատ­վել)։ Սա­կայն նրանք բախ­վում են ո­րո­շա­կի խնդիր­նե­րի, ո­րոնք ինչ-որ չա­փով տար­բեր­վում են տե­ղաբ­նակ հա­յե­րի խնդիր­նե­րից, ու­նեն ո­րո­շա­կի ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն­ներ, ա­սենք՝ ի­րենց ի­րա­վա­կան կար­գա­վի­ճա­կը կամ անձ­նա­կան բնույ­թի խնդիր­նե­րը: Օ­րի­նակ՝ մե­կի ազ­գա­նու­նը Մա­նու­կօղ­լի է, Թուր­քիա­յի քա­ղա­քա­ցի է, ժա­մա­նա­կին Մա­նուկ­յա­նը դարձ­րել են Մա­նու­կօղ­լի եւ հի­մա այդ ան­ձը ինքն է ցա­նկա­նում ՀՀ ­փաս­տաթղ­թով  դառ­նալ Մա­նուկ­յան, բայց մեր իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը նրա ազ­գա­նու­նը այդ­պես էլ Մա­նու­կօղ­լի են թող­նում։ Հաս­կա­նո՞ւմ­ եք՝ սա հո­գե­բա­նա­կան ցնցում է ա­ռա­ջաց­նում մար­դու մո­տ։ Նա ա­սում է՝ տաս­նամ­յակ­նե­րով Թուր­քիա­յում մնա­ցինք էր­մե­նի. հայ էինք թուր­քի հա­մար, Հա­յաս­տան ե­կանք՝ թուրք ե­ղանք հա­յե­րի հա­մար, ո­րով­հե­տեւ այս­տեղ հենց  "օղ­լի " են տես­նում՝ ա­սում են թուրք ես: Վրա­ցի­ներն ու թուրք-ադր­բե­ջան­ցիք հա­յե­րին ու­ծաց­րին՝ վրա­ցաց­րին ու թուր­քաց­րին, մենք մե­րին­նե­րին տեր չենք լի­նում: Սա ի՞նչ ­մո­տե­ցում է:

- Իսկ ե­թե Մա­նու­կօղ­լու օ­րի­նա­կը մաս­նա­կի դեպք չէ, ին­չը նույն­պես ցա­վա­լի է, ա­պա արդ­յո՞ք­ ընդ­հա­նուր առ­մամբ տե­ղա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րին ձեռք չի տա­լիս մե­ծա­քա­նակ հա­յե­րի ներ­կա­յութ­յու­նն­ ի­րենց  "գլխա­վո­րած " տա­րածք­նե­րում։ Չէ՞ որ ի­րենք կօգտ­վեն նրանց աշ­խա­տան­քի արդ­յուն­քից եւ այլ ծա­ռա­յութ­յուն­նե­րից:

- Դրա­կան կողմն եք ա­սում ի­հար­կե, սա­կայն պե­տա­կան վե­րա­բեր­մուն­քի բա­ցա­կա­յութ­յուն կա։ Գու­ցե ան­հա­տա­պես ո­րոշ պաշ­տոն­յա­ներ շահ ու­նե­նա­լով նպաս­տում են մի քա­նի ըն­տա­նիք­նե­րի վե­րաբ­նա­կեց­մա­նը, սա­կայն դա հար­ցի լու­ծում չէ: Մենք ու­նենք մարդ­կա­յին, ժո­ղովր­դագ­րա­կան լուրջ խնդիր, ո­րի լու­ծումն ա­ռա­վել ա­ռաջ­նա­յին է: Ե­թե տա­րածք­ներն ա­զա­տագր­ված են, սա­կայն այն­տեղ հայն իր կյան­քը չի կա­ռու­ցում, տեր չի լի­նում իր հո­ղին, ա­պա մտա­ծե­լու բան կա: Ու­րեմն՝ ո­մանք ա­զա­տագր­ված տա­րածք­նե­րը հանձ­նե­լուն պատ­րաստ են... Ազ­գո­վի պի­տի հաս­կա­նանք այս հիմ­նախն­դի­րը եւ վե­րաբ­նա­կեց­նենք մեր հայ­րե­նի­քի բո­լոր հատ­ված­նե­րը, հայ­րե­նա­դարձ­վենք ու շե­նաց­նենք մե՛ր­ եր­կի­րը: Ե­թե Ա­րեւմտ­յան Հա­յաս­տանն էլ ա­զա­տագ­րենք ու չվե­րաբ­նա­կեց­նենք, է­լի կկորց­նենք:

Հար­ցազ­րույ­ցը՝

 Անդ­րա­նիկ Թան­գամ­յա­նի

  "Լուսանցք " , թիվ  31, 32, 33, 2008թ.