Իմ երազած Հայաստանն այս Հայաստանը չէ

Ժիրայր ՍԷՖԻԼՅԱՆ
Երեւան


-Պատերազմի վերջին ամիսներին՝ մինչեւ հրադադարը, շատ ակտիվ պատերազմական գործողություններ էին ընթանում. գրեթե օր չկար, որ ռազմաճակատով մեկ որեւէ տեղ գործողություն չլիներ: Կամ մենք էինք հարձակվում, կամ հակառակորդը: Շատ թեժ օրեր էին, եւ զոհերի ամենամեծ կորուստը երեւի վերջին այդ 3-4 ամիսներին եղավ՝ հիմնականում հարավ-արեւելյան հատվածում: Կարելի է ասել, որ մեր զորքը բավական հյուծված էր, հոգնած էր, սակայն, հակառակորդի հետ համեմատած, մենք ի վիճակի էինք շարունակել:

Հրադադարի լուրը բոլորիս համար ինչ-որ չափով ուրախալի էր, ինչպես ցանկացած զինվորի համար է ուրախալի. այդ օրը նա հիշում է, որ ողջ է մնացել՝ սկսելով մարդկային պարզ զգացողությունից, բայց մեծ հաշվով մենք գոհ չէինք, որովհետեւ շատ մեծ առիթ բաց թողեցինք: Այսինքն, եթե մենք կարողանայինք թեկուզ մի քանի շաբաթ եւս առաջ գնալ, անպայման ստացվելու էր: Մանավանդ, որ պատրաստվել էինք դեպի Միրբաշիրի ուղղությամբ գործողություն կատարել: Դժբախտաբար, վերջին պահին կանգնեցրին այդ ծրագիրը:

Այս իմաստով ափսոսում եմ, որովհետեւ ճիշտ կլիներ մի քանի շաբաթ, նույնիսկ մի քանի ամիս եւս շարունակեինք, եւ ես չեմ կասկածում՝ մենք դրանով մեծ նվաճումներ էինք ունենալու: Չէր բացառվում, որ կկարողանայինք մինչեւ Եվլախ հասնել: Եւ դա արդեն հակառակորդի կապիտուլյացիան կլիներ բառիս բուն իմաստով: Եւ այսօր այս բանավեճերը չէին լինի՝ ի՞նչ զիջենք, ի՞նչ չզիջենք: Երբ որ դու հակառակորդիդ կապիտուլյացիայի ես ենթարկում, քո պայմաններն ես թելադրում արդեն: Այսինքն, վատն այն է, որ այսքան պատերազմելուց հետո, այո, մենք հաղթել ենք, բայց ամբողջությամբ չենք հաղթել: Պատերազմում հաղթում է կողմերից որեւէ մեկը, եթե մյուսին կարողանում է կապիտուլյացիայի ենթարկել: Այդ հնարավորությունը մենք ունեինք, բայց չիրագործեցինք: Այո, մենք բավական հոգնած էինք, միգուցե էլի զոհեր կլինեին, բայց…

-Գուցե այդ պահին դադար տալով՝ օգնեցին, որպեսզի գոնե հնարավորինս կյանքեր փրկվեն:

-Այո, բայց դրանից հետո որ նայում ենք, թե խաղաղ պայմաններում ամեն տարի ինչքան մարդ է մահացել, մանավանդ՝ 96-98-ին... Հիմա շատ ավելի քիչ, որովհետեւ մեր ինժեներական կառույցները գնալով ամրանում են, գնալով ներբանակային կարգապահությունը համեմատաբար նորմալանում է, բայց եթե միայն այս խաղաղ պայմանների զոհերի թիվը վերցնենք ու գումարենք իրար, շատ կզարմանանք, թե ինչքան շատ մարդ է մահացել հրադադարից մինչ այսօր: Ես հիշում եմ՝ 95-ին, 96-ին, 97-ին ամեն տարի առնվազն մի գումարտակի չափ տղաներ զոհվում էին ճակատում: Իսկ եթե մենք կապիտուլյացիայի ենթարկեինք հակառակորդին, այդպես չէր լինի: Այսօր զինադադար չէ, սա զինադադար չէ, սա ժամանակավոր դադար է, որտեղ կողմերը նույնիսկ չեն հարգում տարրական սկզբունքը, այն է՝ որ կրակել չկա: Դրա համար, եթե ինձ մնար, ապա ճիշտը կլիներ շարունակել, թեկուզ, այո, մեր զինամթերքի, վառելիքի վիճակն այն չէր, բայց այն, ընդհանուր առմամբ, միշտ էլ քիչ է եղել: Ամբողջ հարավ-արեւելյան հատվածի ազատագրումը շատ չնչին միջոցներով է եղել: Մեր զինամթերքի եւ տեխնիկայի մեծ մասը մենք միշտ հակառակորդից ենք վերցրել: Ուզում եմ ասել, որ հնարավությունը կար:

Ես հիշում եմ՝ մայիսյան այդ օրերին մենք գտնվում էինք Մարտակերտի ուղղությամբ՝ Կարմիրավանի մոտ: Ջրաբերդ-Կարմիրավան հատվածը՝ այդ 8 կիլոմետրը, մենք էինք պահել, մենք էինք նաեւ գնացել առաջ, վերջին հարձակումը մենք էինք կատարել, Մովսես Հակոբյանն այն ժամանակ գնդի հրամանատար էր, ինքը ղեկավարում էր տանկային շարասյունը, մենք՝ հետեւակի հետ էինք, Ջրաբերդը միասին էինք ազատագրել: Եւ այդ օրերին մեր դեմ հիմնականում վարձկաններ էին կռվում: Այսինքն, ադրբեջանական բանակ այլեւս գոյություն չուներ: Վերջին շաբաթներին դա շատ հստակ երեւում էր. ուկրաինացիներ, չեչեններ, Աֆղանստանից եկած վարձկաններ. սա համատարած երեւույթ էր արդեն: Սա արդեն հստակ ինֆորմացիա էր, հակառակորդն այլեւս միջոց չուներ, ուժը տվել էր վարձկաններին, իսկ վարձկաններով հարց լուծել չի լինի, որովհետեւ վարձկանը մնում է վարձկան: Ի վերջո, եթե նա տեսնի, որ հակառակորդը մարտնչում է իր հայրենիքի համար, ինքը տեղի է տալու, ինքն ամբողջ հոգով չի կռվելու: Այս փաստը նորից հիշելով՝ ուզում եմ ասել, որ շատ մեծ առիթ մենք բաց թողեցինք:

-Ժիրայր, թեեւ ընդունված է ազատամարտիկներին ընկալել որպես հոգեպես շատ ամուր, անսասան, ամեն հարցում ուժեղ անձնավորություններ, այնուամենայնիվ, հիմա էլ շատ ազատամարտիկներ, պատերազմի մասին պատմելիս, հաճախ որոշ դրվագներ ցավով ու արցունքներով են հիշում: Կա՞ր Ձեր կյանքում այդպիսի դրվագ, որ հիմա էլ, այդքան ամուր լինելով, ցավով եւ արցունքներով եք հիշում:

-Արցախյան պատերազմի մասնակցելու առաջին օրերի եւ վերջին օրերի համեմատությունը եթե ես իմ մեջ անցկացնեմ, կարող եմ ասել, որ 90-91- 92-ին ես ավելի շատ էի վախենում, քան 94-ին: Եւ այդ ուժը մեզ գալիս էր այն ընկերներից, ում կորցնում էինք… ֆիզիկապես: Բոլոր զոհերը, որ մենք ունենում էինք, մեր ընկերներն էին՝ ընկերդ, զրուցակիցդ, գաղափարակիցդ. ամեն իմաստով: Այսինքն, մենք կորցրել ենք այնպիսի մարդկանց, անհատականությունների, որոնց հետ շատ ուժեղ կապ կար, ուստի ցավը շատ ուժեղ էր լինում: Սակայն ամեն մի կորստից հետո ինձ մոտ ավելի ու ավելի ուժեղանալու, հզորանալու զգացումներ էին առաջանում:

-Վրեժխնդրությունի՞ց էր...

-Ոչ: Երբեք: Վրեժխնդրություն իմ մոտ պատանի տարիքում եղել է, երբ որ մենք լսում էինք մեր տատիկներից, թե հայերի հետ ինչպես են վարվել թուրքերը: Արցախյան պատերազմի սկզբնական շրջանում, կարող է, իմ մեջ ինչ-որ չափ եղել է վրեժխնդրության զգացում, բայց արդեն Շուշիի ազատագրման նախօրյակից այդ զգացողությունն իմ միջից դուրս էր եկել, եւ շատ ճիշտ էր՝ պետք է դուրս գար:
Հակառակորդի հետ պետք է մարտնչել առանց ատելու, ատելությունը թույլի զգացողություն է, եւ ես այդպես էլ փորձել եմ ազդել իմ շրջապատի վրա: Եւ, առհասարակ, մենք մեզ շատ մարդավարի ենք պահել, հայավարի ենք պահել մարտի դաշտում, երբ մեր ձեռքը գերի է ընկել, մենք երբեք չենք թողել նրանց վրա ձեռք բարձրացնեն: Ես նույնիսկ պատերազմի շատ լավ մասնակից տղաներին այդպիսի բաների պատճառով պատժել եմ, շատ խիստ եմ պատժել՝ թե ինչո՞ւ ես ձեռք բարձրացրել գերու վրա, թեկուզ նա թուրք է: Մենք հենց դրանով ենք տարբերվում թուրքերից. հայերի մոտ այդ մարդկայնությունը, ես վստահ եմ, գենետիկորեն մեզ փոխանցվել է: Դժբախտաբար, դաժան դեպքեր էլ են եղել, բայց նորից եմ շեշտում՝ ոչ մեր ջոկատում:
Իսկ քիչ առաջվա միտքս շարունակելով՝ ասեմ, որ ամեն մի նահատակ իզուր չէր գնում, այսինքն ֆիզիկապես գնալով՝ կարծես թե իր ոգին, ոգեղենությունը փոխանցում էր մեզ: Ես այդպես եմ զգացել: Մանավանդ, այդ զգացողությունն իմ մոտ առաջացել է շեշտված ձեւով, երբ զոհվեց Ասկոլկան՝ Աշոտը, ում հետ մենք շատ մոտիկ ենք եղել: Ասկոլկան մի ուրիշ երեւույթ էր՝ ոգեղենության իմաստով: Բայց չգիտես ինչու նրա մահից հետո ես շատ ավելի լավատես, հանդուգն դարձա: Իսկ այդպիսի կորուստներ շատ եղան, բոլորի անունները չես թվարկի: Եթե դու մասնակից ես մի պատերազմի, որտեղ կամավոր ես, առավել եւս՝ գաղափարական մարդ ես, ապա հնարավոր չէ պատերազմի ավարտին դու ուժեղացած չլինես: Գաղափարական մարդը դժվար օրերին միայն թրծվում է: Ինչպես որ այն ժամանակ, երբ գաղափարական մարդը բանտարկվում է…
Առհասարակ, նեղ օրերը դրական ազդեցություն են թողնում: Ուզում եմ ասել, որ մեզ մոտ, հայ մարտիկների մոտ, հետպատերազմյան սինդրոմ հասկացողությունը չկա: Ի տարբերություն Աֆղանստանից մնացած սինդրոմի՝ սովետական մարտիկների մոտ, կամ վիետնամական պատերազմի սինդրոմի՝ ամերիկյան զինվորների մոտ.
այնտեղ մինչեւ օրս հազարավոր հոգեկան հիվանդ սպաներ ու զինվորներ կան: Տարբերությունը մեկն է՝ նրանք բոլորն էլ իրենց կամքից անկախ են գնացել մասնակցելու պատերազմին, գնացել են նվաճելու ոչ իրենց հայրենի տարածքը: Իսկ երբ որ դու մարտնչում ես քո հայրենի հողը պահելու համար, ապա ինչքան էլ վայրագություն, անմարդակայնություն տեսնես պատերազմի դաշտում, դու ոչ մի սինդրոմ էլ չես ունենա: Փաստը մենք ենք, մենք շատ անմարդկային բաներ ենք տեսել, բայց ոչ մեկը մեզ մոտ ոչ մի հոգեկան շեղում չի նկատել:

Կրկնում եմ, քանի որ մենք եղել ենք գաղափարական մարդիկ, այս պատերազմը մեզ միայն հզորացրել է. մեր կորուստը եղել են մեր ընկերները, ովքեր ֆիզիկապես են գնացել: Բայց սրանք կաղապարված խոսքեր չեն, որ տարբեր բեմերից հնչեցնում են տարբեր պաշտոնյաներ: Ես որ ասում եմ՝ բառիս բուն իմաստով եմ ասում, հավատալով եմ ասում, որովհետեւ բացի մարմնից կա հոգի, եւ այդ հոգին մնում է, շարունակում է ներազդել, եթե, անշուշտ, դու քեզ ճիշտ ես պահում: Հենց այն գնացածների պատգամն ու պարտադրանք է միշտ մեր թիկունքից շշնջում, որ պիտի գործը շարունակենք մինչեւ վերջ: Եւ ես համարում եմ, որ մենք մեր առաքելությունը դեռ չենք ավարտել: Այսինքն, պատերազմը չի ավարտվել: Որովհետեւ մենք չէինք պատերազմում միայն հող ազատագրելու համար, մենք պատերազմում էինք անկախ հայրենիք ստեղծելու համար, որտեղ մարդը պիտի մարդավարի ապրի: Մենք այդ իմաստով ձախողել ենք, ուստի մեր գործը պիտի շարունակենք դեռ:

-Հրադադարից 15 տարի անց, խաղաղության պայմաններում, մենք ի՞նչ կորուստներ ունեցանք, եւ ի՞նչ ձեռքբերումներ:

-Ձեռքբերումներից առաջինն այն է, որ Հայաստանը, իսկ ես Հայաստան ասելով նկատի ունեմ նաեւ Արցախը, երեւի պատմության մեջ այսքան մաքուր դեռ չի եղել: Այսինքն, այսօր Հայաստանում միատարր հայ բնակչություն է ապրում: Ես սա համարում եմ մեր ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկը, որովհետեւ մենք միշտ հայրենիք կորցրել ենք, հակառակորդին տեղ զիջելով, քանի որ հայերն, իրոք, մարդկային են եղել: Մենք խնդիր չենք ունեցել. օտարը, որ եկել է բնակվելու, մենք չենք ասել` թողեք-գնացեք մեր երկրից: Բայց դրա դառը պտուղները մենք միշտ վերջում քաղել ենք: Հենց այս իմաստով ես շատ մեծ նվաճում եմ համարում, որ այսօր ՀՀ ամբողջ տարածքում մենք՝ հայերս ենք ապրում:
Ձեռքբերում եմ համարում նաեւ այն պարտվողական հոգեվիճակի կոտրվելը, ըստ որի հայերս միշտ պարտվել ենք, որ մենք չենք կարող պատերազմել: Այս հոռետեսական միտքն է միշտ իշխել, սա, կարծում եմ, արցախյան ճակատամարտում կարողացանք ուղղել: Այսինքն, հակառակ պտտվող անիվը, որ անընդհատ կորցնում էինք՝ 2000 տարի շարունակ, առաջին անգամ մենք կարողացանք հետ շրջել: Ես համոզված եմ, որ եթե կարողանանք այս հոգեվիճակը պահպանել, նվաճումները շարունակվելու են:
Իսկ կորցրեցինք մեր երկրի ներսում մարդավարի ապրելու, ճիշտ կենսակերպ ստեղծելու հնարավորությունը, եւ մինչ օրս մենք շարունակում ենք այդ հնարավորությունը կորցնել: Այսօր ոչ ոք մեզ չի խանգարում, որ բարեկեցիկ երկիր կառուցենք, այդ բոլոր դրսի խանգարող հանգամանքները, այդ գլոբալիզացիոն հարձակումները՝ դրանց դիմակայելը շատ հեշտ է:

-Այդ դեպքում ինչո՞ւ չենք կարողանում:

-Որովհետեւ երկրի ղեկը գտնվում է անարժանների ձեռքում: Ամեն ազգ իր մեջ ունենում է եւ նվիրյալներ, եւ անարժաններ: Շատ տրամաբանական է, որ նվիրյալները պետք է երկրի քաղաքական ղեկը պահեն իրենց ձեռքում: Բայց մեզ մոտ արդեն երկար տարիներ շարունակ ճիշտ հակառակն է:

-Ժիրայր, մենք պատերազմի մասին՝ ընդհանրապես, եւ Շուշիի ազատագրման մասին՝ մասնավորապես, գիտե՞նք ամբողջ ճշմարտությունը: Թե՞ իրական պատմությունն, այնուամենայնիվ, խմբագրվել է:

-Կարծում եմ, որ ամեն ինչ շատ պարզ է: Պարզապես, այսօրվա ռեժիմի քարոզչամեքենան պարբերաբար սուտ քարոզչությամբ է զբաղված, բայց, կարծում եմ, ժողովրդի մեծամասնությունը դա գիտակցում է: Անշուշտ, դա նոր սերնդի մոտ ինչ-որ բացասական ազդեցություն ունենում է, բայց ամեն ինչ հստակ է: Ովքեր մասնակցել են՝ բոլորի անունները ժամանակին հրապարակվել են, Կոմանդոսն ինքն է մանրամասն այդ անունները տվել: Քարտեզը կա: Իրականությունը, բարեբախտաբար, ամբողջությամբ կա, իսկ մնացած այդ սուտ քարոզչություններն իրենց ժամանակավոր բացասական ազդեցությունը թողնում են, բայց, մեծ հաշվով, ճշմարտությունն է մնալու:

-Այսօր որո՞նք են արցախյան պատերազմի հերոսի մտահոգությունները՝ մարդկային առումով:

-Ինձ ամենից շատ մտահոգում է նյութապաշտության այս աստիճանը, որ այսօր կա մեր ժողովրդի մոտ: Աշխարհում միշտ էլ եղել է նյութապաշտությունը, բայց մեզ մոտ այսօր այս չափը անտանելի է: Այսպես եթե շարունակվի, ապա մենք, բառիս բուն իմաստով, կործանվելու ենք: Իմ երազած Հայաստանն այս Հայաստանը չէ: Այս կենցաղը, որ կա, սա չէի երազում, այս անբարո մթնոլորտը չէի երազում: Այսօր մենք մեր մայրաքաղաքը եւ երկիրը վերածել ենք Բաբելոնի. էլ կազինոներ, պոռնկանոցներ, եւ այդպիսի հոռի երեւույթներ՝ ամեն քայլափոխի: Այսօր ճշմարիտ հայ մարդն իր երեխայի հետ ամաչում է քայլել Երեւանում, այն պաստառները, որ կպցրած են փողոցներում, այն բարքերը, որ կան, եթե երեխան հանկարծ հարցնի, թե սա ի՞նչ է, եւ մատնացույց անի, ասենք, մի պաստառ, որի վրա գրված է «սթրիփթիզ»… ի՞նչ պիտի ասես: Սա զարգացում չէ, սա տգիտություն է:

-Եւ վերջում ուզում եմ մի շատ ցավոտ թեմայի անդրադառնալ. արցախյան պատերազմի հերոսը, մարդ, որ այդքան բան է արել Արցախի եւ Հայաստանի համար, այսօր չի կարողանում քաղաքացիություն ստանալ՝ ոչ Հայաստանում, ոչ էլ Ղարաբաղում, թեեւ, բնականաբար, գիտեք, որ ժողովուրդը ձեր մեջքին է կանգնած: Ձեր կարծիքն այս ամենի մասին ինչպիսի՞ն է:

-Ես այս հարցը փորձում եմ չանձնավորել եւ այն համարում եմ ազգային խայտառակություն: Եւ, միաժամանակ, դա շատ համահունչ եւ օրինաչափ է մեր այսօրվան: Դա նաեւ մի ապացույց է մեր ժողովրդի համար, թե ովքեր են այսօր ղեկավարում մեր երկիրը: Այս իմաստով դրական եմ համարում, քանի որ մեր ժողովուրդը սրանով համոզվեց, թե սրանք ովքեր են: Բայց շատ շուտով այստեղ փոփոխություններ կլինեն, եւ ես կստանամ քաղաքացիություն, պարզապես պիտի դիմանալ: Ի՞նչ անել՝ իմ ճակատագիրն էլ սա է:

Հատուկ «Անալիտիկոն»-ի համար հարցազրույցը վարեց Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆԸ