Հրանուշ Խառատյան. Ջավախքահայերը բարձրաձայն խոսելու քաջություն և համարձակություն չունեն

 bagin.info 06/10/08

BAGIN ԼԿ ներկայացնում է հարցազրույցների շարք Հայաստանի քաղաքական և հասարակական գործիչների հետ՝ Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա հայկական տարածաշրջանի հիմնախնդիրների վերաբերյալ։ Հարցազրույցների կարևորությունը այն է, որ Սամցխե-Ջավախք-Ծալկայի հայությունը վերջիվերջո հստակ պատկերացումներ կազմի, թե Հայաստանի հասարակական-քաղաքական վերնախավը ինչպիսի մոտեցումներ և տեսակետներ ունի այս տարածաշրջանի հիմնախնդիրների և առկա մարտահրավերների կապակցությամբ։ Այսպիսով, BAGIN ԼԿ ներկայացնում ազգագրագետ Հրանուշ Խառատյանի տեսակետը Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա հայկական տարածաշրջանի հիմնախնդիրների կապակցությամբ։ 

BAGIN ԼԿ. Տիկին Խառատյան, ըստ Ձեզ, ինչպիսի հիմնախնդիրներ են առկա Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանում, որոնք ազդում են այդ տարածաշրջանի բնականոն զարգացմանը և վտանգում են այնտեղի հայկական բնակչության գոյությունը։

Կարծում եմ, որ դրանք զգալիորեն շատ են: Չնայած, անկեղծ ասած,  բազմաթիվ խնդիրներ, որ ես Ջավախքի համար կասեի, որոշ իմաստով տարածվում են նաև այլ խմբերի վրա: Բայց եթե տեղափոխենք խնդիրը մասնավոր Ջավախքի հայությանը, ապա երկու ասպեկտ պետք է դիտարկել. առաջինը` բուն ջավախքահայերի ներքին ընկալումը որպես խմբի գոյության շարունակելիության, որպես հայության մի հատվածի, երկրորդը` ջավախքահայեր-Վրաստան-վրացական իշխանություններ և ջավախքահայեր-Հայաստան-հայկական իշխանություններ կամ հայ ժողովուրդ:  Կա Էթնիկ խմբի գոյության պայքար, կա ինքնուրույն պայքար, կան ձևավորվող խմբեր, որոնք փորձում են ընդհանուր ոճ գտնել այդ ինքնությունը շարունակելու և մյուս կողմից էլ փորձում են հարաբերություններ հաստատել և ունենալ թե՛ Վրաստանի իշխանությունների, թե՛ վրաց հասարակության այլ շերտերի, թե՛ Հայաստանի իշխանությունների հետ:

Կարծում եմ, որ ջավախքահայության էթնիկությանը դեռևս շատ ուղղակի վտանգ չի սպառնում, չնայած այդպիսի հնարավորություններ երևում են, և այդ հնարավորությունները տեսանելի են ավելի շատ անհատների և առանձին երևույթների կողմից, որոնք այդ խնդիրը ավելի հաճախ բարձրացնում են:  

Նրանց էթնիկությունը շաղկապված է նաև կրոնի հետ: Նրանք տեսնում են կրոնի մեջ հնարավոր տագնապ իրենց էթնիկության խաթարման: Հենց այս տագնապն է, որ որոշ մարդկանց մղում է մի քիչ խանդոտ վերաբերվել կրոնական ինստիտուտի նկատմամբ: Գուցե նաև սրա հետևանքով է, որ չափազանց կարևորություն է տրվում կրոնական-ճարտարապետական հուշարձաններին, մատուռներին և եկեղեցիներին, վանքերին: Յուրաքանչյուր ոտնձգություն վրաց հասարակության կամ իշխանությունների կողմից Ջավախքում կրոնական-ճարտարապետական շինությունների նկատմամբ ցավագին արձագանք է ստանում: Նրանք ջանք են թափում ապացուցել կամ գտնել ապացուցողներ, որ վրաց իշխանությունները և հասարակությունը այդ իրավունքը չունեն:  

Եթե հաշվի առնենք, որ վերջին 20 տարիներին ամբողջ աշխարհում ազգային փոքրամասնությունների ինքնության սրացում կա, ապա այս ընհանուր համատեքստում օրինաչափորեն հասկանալի է, թե ինչու և ինչպես պիտի ջավախքահայերը արձագանքեն: Բայց այս երևույթը կար նաև մինչև այս վերջին 20 տարին: Ջավախքահայերի գիտակցության մեջ իրենք իրենց տարածքի պատմական-մշակութային  կամ կրոնական հուշարձանների հետ կապի ավելի ակտիվ զգացումներ ունեին, քան, ասենք թե, Հայաստանում ապրող հայերը: 

Այսօրվա իրավիճակում ջավախքահայությունը իր բոլոր էթնիկ համայնքային նկրտումներով և հատկապես 21-րդ դարի մարտահրավերներով, իհարկե, բավական խոցելի վիճակում է: 21-րդ դարի մարտահրավերներ ասելով` նկատի ունեմ նաև աշխարհի ընդհանուր գլոբալացման գործընթացները: Չնայած ընթանում են միջազգային գործընթացները, ընթանում է լեզվի ընտրության գործընթացը,  և ամենուր փորքամասնության համար իր էթնիկ լեզուն պահելը միշտ մեծագույն խնդիր է լինում, բայց իր ապրած երկրի լեզուն անպայման պետք է իմանալ: Ցավոք, մեր ջավախքահայերը վրացերեն չգիտեն, բայց գոնե ևս մի լեզու պետք է իմանան, որը կարող է ապահովել իրենց հարաբերությունները աշխարհի հետ: Այս պահին մեծ չափով ռուսերենն է, քանի որ շփումը Ռուսաստանի հետ է, բայց հիմա գնում է նաև անգլերենի ներթափանցումը:  Այսպիսով, ջավախքահայերը խնդիր ունեն առնվազան երեք, եթե ոչ չորս լեզու իմանալ. իրենց էթնիկ լեզուն, պետական լեզուն, այն միջավայրի լեզուն, որի հետ նրանք ուղղակի և ակտիվ շփվում են և ևս մեկ լեզու, որը ապագայի համար, գուցե նաև այսօր արդեն դառնում է օրվա հրամայական: Ջավախքահայերն այսօր կամա թե ակամա ավելի ակտիվ սովորում են ռուսերեն, երբեմն ջանք են թափում սովորել անգլերեն, բայց ջանք չեն թափում և չեն սովորում վրացերեն, այն երկրի լեզուն, որտեղ իրենք ապրում են: Եվ դա ես համարում եմ ջավախքահայերի ամենախոցելի տեղերից մեկը: Նրանք այդպես էլ չեն ինտեգրվում Վրաստանի կյանք: Նույնիսկ այն, որ իրենք ուզում են, որ վրաց իշխանությունները համապատասխան օրենսդրական միջավայր ձևավորեն և ջավախքահայերի էթնիկության պաշտպանության խնդիր դնեն, այդ պայքարի մեջ նրանց վրացերենը շատ պետք է:  

Նրանք ասում են, որ տնտեսապես մեկուսացված են: Ճիշտ են ասում, մեկուսացված են, բայց տնտեսական մեկուսացվածությունը, ի թիվս այլոց, գուցե նաև վրացական իշխանության հետևողականության հետևանքով, բայց նաև պայմանավորված է նրանով, որ իրենք էլ տնտեսական ինտեգրման քայլ չեն անում: Տնտեսական ներգրավվածությունը միայն խոշոր ծրագրերի մասնակցությունը չէ:

 BAGIN ԼԿ. Ի՞նչ եք կարծում, վրացերեն լեզվի պարտադրանքը արդյոք հայերին վրացական միջավայր ոչ թե ինտեգրելու, այլ ձուլելու ևս մի քայլ չէ:

 Կարծում եմ, դա ամենավերջին բանն է, որն այսօր սպառնում է ջավախքահայերին` վրացական միջավայրում էթնիկ ուծացումը: Նախ և առաջ, իրենք ապրում են բավական մեկուսի  աշխարհագրական պայմաններում, իրենց աշխարհագարական պայմաններն այնքան դաժան են, որ հազիվ թե վրացիները գան ու մնան այնտեղ, չնայած փորձեր եղել են վրացիներին վերաբնակեցնել Ջավախքում, բայց այդպես էլ չի ստացել: Վրացիները իրենց խառնվածքով շատ ավելի փափուկ կլիմայի և ավելի քիչ աշխատատար տնտեսության հակումներ ունեցող ժողովուրդ են: Կարծես թե բուն Ջավախքում վրացիների զգալի էթնիկ խումբ չի նախատեսվում գոնե առաջիկա տևական ժամանակաշրջանի համար:  

BAGIN ԼԿ. Բայց նախատեսվում է թուրք-մեսխերի վերաբնակեցումը:  

Եթե շատ անկեծ լինեմ, կարծում եմ, որ վրացիները ամեն ինչ կանեն, որ թուրք-մեսխերը չգան այնտեղ ապրելու: Եվ հիմա էլ անում են: Բայց, ցավոք, ավելի շատ այդ ամենը անում են հայերի լեզվով: Ավելի շատ հայերին են գրգռում, որ աղմկեն և միջազգային հանրությանն էլ խնդիրը ներկայացնում են որպես հայերի կողմից ագրեսիվ դիրքորոշում: Իրականում, եթե հայերը ոչինչ չխոսեն և չխառնվեն այդ գործընթացին, վրացիներն իրենք չեն թողնի, որ թուրք-մեսխերը գան, այն էլ այն պարագայում, երբ թուրք-մեսխերի առաջնորդները շատ հաճախ են կրկնում, որ սա թուրքերի տարածքն է, թուրք-մեսխերի հայրենիքը:  Ես 99 տոկոսով համոզված եմ, որ վրացիներին շատ ավելի ձեռնտու է այս տարածքում հայերի գոյությունը, քան թե ևս մի լրացուցիչ օջախ բացել` շատ լավ հասկանալով, որ դա առաջիկայում Թուրքիայի հետ պրոբլեմներ առաջացնող խնդիր կարող է լինել, հատկապես, որ նրանք դեռ ունեն ադրբեջանաբնակ Մառնեուլի տարածքը:  

BAGIN ԼԿ. Տիկին Խառատյան, Դուք անընդհատ նշում եք «ազգային փոքրամասնություն», «էթնիկ խումբ», արդյոք ջավախքահայերին պետք է այդպես բնորոշել, չէ՞ որ, ի վերջո, նրանք իրենց պատմական հողի վրա են ապրում:

 Եթե շատ անկեղծ խոսենք, ապա ես չեմ կարծում, որ այսօրվա Ջավախքի Կարնո հայերը իրենց պատմական հողի վրա են ապրում: Իհարկե, Ջավախքը պատմականորեն հայկական տարածք եղել է և Ջավախքում տևական ժամանակ հայկական զգալի էթնիկ տարր է եղել և էթնիկ մշակութային միջավայր է ձևավորել: Միևնույն ժամանակ մենք գիտենք, որ այդ շրջանը  ընդմիջարկվել է թե՛ վրացական, թե՛ ոչ վրացական` թուրքական շերտով և քաղաքական իշխանության փոփոխության ազդեցությամբ: Զգալի չափով թուրքեր են ապրել Ջավախքում: Կարնո հայերի վերջին ներգաղթը թուրքական բնակության շրջանում էր:   

Այն գիտակցությունը, որ իրենք Հայաստանի կամ հայ ժողովրդի պատմական-մշակութային միջավայրում են, շատ ամուր նստած է ջավախքահայերի գիտակցության մեջ: Բայց ես կարծում եմ, որ ջավախքահայերը պետք է հիշեն, որ մարդիկ, որոնք հարյուրամյակներ ապրում են այդ տարածքներում, նույնպես ունենում են այդ տեղի հետ հայրենիքի և այդ տեղում մշակույթ ձևավորած լինելու գիտակցություն: Ես ուզում եմ վերադառնալ այն հարցին,  թե «Ադրբեջանում ադրբեջանցիներ չկան»: Իմ խորը համոզմամբ, Ադրբեջանը ադրբեջանցիների հայրենիքն է: Ադրբեջանում են նրանք որպես ժողովուրդ ձևավորվել: Այսօր ադրբեջանցիները ժողովուրդ են, նրանք այդ տարածքում են ձևավորվել անկախ նրանից, որ նրանց նախնիները եկել են այդտեղ, անկախ նրանից, որ իրենք ուծացրել են տարածքի այլ էթնիկ համայքների, բայց իրենք որպես հավաքական միավոր այդ տարածքում են ձևավորվել: Ուրեմն, այդ տարածքը իրենց հայրենիքն է, անկախ նրանից, թե իրենց նախնիները ինչ զավթողական տրամադրությամբ են եկել: Ադրբեջանցու գիտակցության մեջ դա պատմական իր հայրենիքն է:    

Ջավախքը պատմական ժամանակներում որպես հայրենիք կամ որպես էթնիկ մշակութային միջավայր տարբեր էթնոսների համար է ծառայել: Երբ ես ասում եմ «ազգային փոքրամասնություն» կամ «էթնիկ համայնք», այս տրամաբանությունը կա:  Երբ մենք 19-րդ դարի սկզբին միացանք ռուսական կայսրությանը, խնդրի էությունը չփոխվեց. մենք նրանց կազմում որպես ազգային փոքրամասնություն էինք:  Ազգային փոքրամասնություն հասկացությունը ձևավորվում է ամենատարբեր ձևերով. ժողովուրդը կարող է որպես միգրանտ, զավթիչ հայտնվել այլ երկրում  և վերածվել ազգային փոքրամասնություն: Այսինքն` Ջավախքի հայության համար ազգային փոքրամասնություն լինելը դեռ ամենավատ դեպքը չէ: Վրաստանը չի բռնակցել Ջավախքը իրեն, այլ Ջավախքը Վրաստանի տարածքում էր, երբ իր` մասամբ հայ, բայց ավելի շատ թուրք բնակչությամբ հայերի ներգաղթ կազմակերպվեց այս տարածք: Ես կարծում եմ, որ մենք պետք է անկեղծ նայենք այս երևույթներին:  

BAGIN ԼԿ. Ըստ Ձեզ, շահագրգռված է արդյոք Վրաստանը իրականում լուծելու Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի հայկական բնակչության հիմնախնդիրները։

 Կարծում եմ, որոշակի շահագրգռվածություն կա: Սակայն նպատակն այն է, որ Ջավախքը մաքսիմալ չափով խաղաղ ու լուռ լինի, և գուցե աստիճանաբար հնարավոր լինի մաքրել այդ տարածքը: Սա ամենահեռահար նպատակն է, որի մասին երբեք չի խոսվում: Այսինքն` լռեցնեն նրանց` հասկանալով, որ միգրացիան տարածքից տանում է զգալի թվով հայերի: Այդպիսի խոստումներով մաքսիմալ կձգձգեն ժամանակը, մինչև որ արտագաղթը հասնի կրիտիկական վիճակի, երբ Վրաստանի քաղաքական վիճակի համար որևէ սպառնալիք ներկայացնող այդքան մարդ չի լինի, չեն ուզենա մշակութային կամ քաղաքական ինքնավարություն ստանալ, անջատվելու խնդիր չեն դնի, չեն կարողանա ազդեցություն ունենալ Վրաստանի քաղաքական ընթացքի վրա:  

Ինչ վերաբերում է Վրաստանի իշխանությունների վերաբերմունքին, ապա մի մեծ պարադոքս կա այստեղ, որը հատկապես սրվեց այսպես կոչված «ժողովրդավարության»` Սահակաշվիլու շրջանում: Վերջին նախագահը մի քանի անգամ հայտարարեց, որ իրենք պատերազմ չեն ուզում և իրենց ներքին, ազգային խնդիրները լուծելու հիմնական ուղին տեսնում են նրանում, որ իրենք ահա ցույց կտան, թե ինչքան լավ ու դեմոկրատական երկիր են: Այս հայտարարությունները ոչ միայն չուղեկցվեց որևէ նման կարգի քայլով, այլև հակառակը, ուղեկցվում են շարունակական տագնապի մթնոլորտի խտացումով: Այսինքն` և՛ աբխազները, և՛ օսերը տեսնում, զգում, գիտակցում և ապրում էին մի իրավիճակում, երբ` իրենք վատն են, ավելորդ են, խանգարում են, իրենց հադեպ թշնամանք կա: Դա տարածվում էր նաև հայերի և ադրբեջանցիների վրա:  

Վերջին` «դեմոկրատական» կոչվող շրջանում ես չեմ կարդացել մի հոդված, մի աշխատություն, որտեղ իսկապես բարեկամական տոնայնությամբ լինի այդ ժողովուրդների մասին որևէ հիշատակում: Միշտ կան բազմաթիվ «բայց»-եր: Եթե նույնիսկ չխոսեն ջավախքահայերի հետ, այլ կարդան այս կարգի նյութեր, ապա ակնհայտ հասկանալի կդառնա, թե ինչքան է տանջում վրաց հասարակությանը հայերի պարզ գոյությունը այնտեղ և նրանց էթնիկության պահանջները: Ուզեն թե չուզեն դա արտահայտվում է, և հայերը տեսնում, զգում ու ընկալում են այդ ամենը և անում են համապատասխան հետևություններ:  

Մյուս էլ այն խոստումներն են, որ իբրև Սահակաշվիլին կատարում է: Շատ ավելի լավ կլիներ, եթե այդ խոստումները չլինեին ու չկատարվեին: Դրա վառ ապացույցն է Ախալքալաքում իբր հայերի կրթության համար վրացական համալսարանի բացելը, որում մեկ թե երկու հայ ուսանողներ էին սովորում:  Մարդիկ էլ հստակ հետևություններ են անում, որ այս բոլորը արվում է իրենց այդ տարածքից դուրս մղելու համար: Այսպես երկուստեք սրվում է իրավիճակը:  

BAGIN ԼԿ. Ի՞նչ քայլեր պետք է ձեռնարկի Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի հայկական բնակչությունը, որպեսզի հայերենը այդ տարածաշրջանում ստանա պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ: 

Վրաստանը այդպես էլ չի ստորագրել տարածաշրջանային լեզուների եվրոպական խարտիան, որը ԵԽ-ն նրանց անընդհատ հորդորում է ստորագրել, վավերացնել և կիառել:  Իսկ այդ խարտիան, նախ և առաջ, լեզուների պաշտպանությանն է ուղղված: Հայերեն լեզվի առկայությունը որևէ վտանգ չի սպառնում վրացերենին: Բայց ներքին տագնապ կա հայերենի նկատմամբ: Վրացիները ոչ միայն աչք չեն կարող փակել հայերեն լեզվի գոյության փաստի վրա, այլև հենց հիմա և շատ արագ քայլեր են ձեռնարկում ադմինիստրատիվ լեզուն բացարձակ վրացերենը դարձնելու: Սա մի բան էր, որը արդեն իսկ Վրաստանի կողմից ստորագրած կոնվենցիաների և ոգուն ու տառին հակասում են: Հակառակը, այդ կոնվենցիաները պահանջում են հենց փոքրամասնություններով բնակեցված տարածքներում ադմինիստրատիվ լեզուն առավելագույնս օգտագործել տեղականը: Ես կարծում եմ, որ Վրաստանն այստեղ դարձյալ, չասեմ հանցավոր, բայց շատ կոպիտ սխալ արեց: Փոխանակ վրացերենը նույնպես աստիճանաբար դարձնել ադմինիստրատիվ լեզու, միանգամից և կտրուկ արգելեց մի լեզուն, տեղը դրեց մյուսը, որին բնակչությունը չի տիրապետում, և դա լրացուցիչ բարդույթուներ առաջացրեց: 

Կարծում եմ, որ նրանք կարող են պահանջել, որ Վրաստանը նախ և առաջ ստորագրի տարածաշրջանային խարտիան: Եթե չստորագրեցին, արդեն դիմեն Եվրոպայի Խորհրդին, ներկայացնեն իրենց վիճակը և խնդրեն ԵԽ-ին ճնշում գործադրել Վրաստանի վրա` ստորագրելու տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների մասին եվրոպական խարտիան:   

Երկրորդը, հենց հիմա Վրաստանը ստորագրել է Ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության շրջանակային կոնվենցիան, որտեղ շատ լավ իրավական նորմեր և հոդվածներ են ամրագրված: Ջավախքահայերը պետք է շատ լավ իրազեկ լինեն այդ կոնվենցիային և կետ առ կետ ներկայացնեն իրենց առարկությունները: Բայց տեղացիները այդքան իրազեկություն, քաջություն և համարձակություն չունեն, որ այդ մասին բարձրաձայն խոսեն: Ուրեմն պետք է փորձել նաև այդ մասին բարձրաձայն խոսել: Երբեմն իրազեկ չլինելուց բացի, տեղացիները տագնապ ունեն նաև տեղական իշխանություններից, նրանց հետ հետագայում հարաբերությունների սրումից, կամ երբեմն էլ փորձում են շահել վրաց իշխանությունների համակրանքը, որը երևի նույնպես դիվանագիտական քայլ է, գուցե և դրական, բայց միշտ չէ, որ դա ամենաուղիղ ճանապարհն է:  

BAGIN ԼԿ. Ի՞նչ հարթությունում և ինչպիսի՞ միջոցներով պետք է լուծվի Վրաստանում հայկական եկեղեցիները Վիրահայոց թեմին վերադաձնելու հիմնախնդիրը։   

Բարդ խնդիր է, քանի որ, ինչպես գիտենք, Վրաստանը մինչ օրս չունի կրոնի մասին օրենք: Մինչև օրենք չունենա, մենք դատողություններ չենք կարող անել, թե նա ինչ ստրուկտուրայով է տալիս կարգավիճակ: Իսկ ո՞ւմ է տվել նա կարգավիճակ: Խնդիրը միայն վիրահայոց թեմը չէ, խնդիրը ընդհանուր կրոնական իրավիճակն է:  

BAGIN ԼԿ. Ե՛վ հայոց լեզվի, և՛ Վիրահայոց թեմի կարգավիճակի հիմնախնդիրների լուծման համար ինչ քայլեր պետք է ձեռնարկեն Հայաստանի իշխանությունները։   

Սա նույնպես ոչ այնքան Հայաստանի, որքան ընդհանուր միջավայրի` և Հայաստանի և Վրաստանի քննարկվելիք հարց է: Բացի միջպետականից, հայկական կողմի թեկուզ հասարակական կազմակերպությունները մի շարք միջազգային կառույցներում կարող են բարձրացնել այդ խնդիրները: 

Լեզվի հարցում, կարծում եմ, այն չափով, ինչ չափով իշխանությանը պատշաճ է, Հայաստանը աշխատում է: Թե՛ դասագրքեր է ուղարկում, թե՛ մասնագետներ են պատրաստվում Հայաստանում: Կարելի է ասել, որ Հայաստանը պաշտոնական մասով անում է: Բայց մյուս կողմից, կարծում եմ, որ միջազգային ինստիտուտների միջոցով ազդելու խնդիրը կարող է նաև բարձրացվել Հայաստանի և մասնավորապես Հայաստանի ՀԿ-ների կողմից: Վերջերս ես ԵԱՀԿ տարեկան մի համաժողովի էի մասնակցնում, որտեղ  Գերմանիայի, Հունաստանի, Ֆրանսիայի, Ավստրիայի և մի շարք այլ երկրների թուրքական համայնքները համատեղ բարձրացնում էին այդ երկրներում թուրքերեն լեզվի և էթնիկ շարունակականության վերաբերյալ կասկածներ: Վերջին հաշվով, մենք (ինչպես նաև Վրաստանը) Եվրոպայի անվտագնության և համագործակցության կազմակերպության անդամ ենք, որն ունի ազգային փոքրամասնությունների գծով գերագույն գլխավոր հանձնակատարի պաշտոն, որի առաջին խնդիրը, նախ և առաջ, հնարավոր կոնֆլիկտային իրավիճակները կանխելն է, միջոցներ ձեռք առնելը, որ այդ կոնֆլիկնտները զենքի չհասնեն: Մենք երբևէ այդ պաշտոնատար անձի հետ Ջավախքի խնդիրները չենք քննարկել: Մինչդեռ դրանք կոնֆլիկտին բավական մոտ խնդիրներ են, և երբեք լրջորեն չենք էլ պահանջել տարբեր մակարդակներով, որ այդ խնդիրը քննարկվի: Ես չեմ էլ հիշում, որ Ջավախքի մասին մի որևէ առանձին ելույթ եղած լինի ՄԱԿ-ի, ԵԽ-ի կամ ԵԱՀԿ-ի ազգային փոքրամասնությունների հարցերին նվիրված որևէ խորհրդաժողովներին: Բացի հոդվածային, լրատվական, Վրաստանի և Հայաստանի միջպետական քննարկումներից, խնդիրը չի բարձրաձայնվել:  

BAGIN ԼԿ. Ինչպե՞ս եք վերաբերում այն փաստին, որ վրացական իշխանությունները հայ-վրացական սահմանագծում գտնվող հայաբնակ Նինոծմինդայի շրջանում կալանավայր են կառուցում։ Ըստ Ձեզ, այս շինարարության տակ քողարկված են  արդյո՞ք տեղի հայության դեմ ուղղված այլ նպատակներ։   

Ճիշտն ասած` չգիտեի, բայց կարծում եմ, որ տարբեր տեսակի ներկայություն Ջավախքում պատահական չէ: Վրաստանը իրավունք ունի իր տարածքում կառուցել այն, ինչ ուզում է, բայց ես տագնապ ունեմ, որ նույն տրամաբանությունն է գործում. կստեղծվեն այնպիսի պայմաններ, որ մարդիկ հնարավորինս շուտ գնան այդ տարածքից:  

BAGIN ԼԿ. Ներկայումս Վրաստանի կազմում գտնվող Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի հայության վիճակը տարբերվու՞մ է ժամանակին Սովետական Ադրբեջանի կազմում գտնվող Ղարաբաղի հայության վիճակից։ 

 Ես նման խնդիր չէի դնի, քանի որ այսօր բոլորս գտնվում ենք իրավական բոլորովին այլ հարթության վրա: Սովետական շրջանում ադրբեջանական էթնոսը` որպես այդպիսին  ձևավորվում էր: Ադրբեջանը այդ շրջանում գտնվում էր այլ հարթության վրա իր էթնիկ հարաբերությունների իմաստով: Նախ, ձևավորվում էր ժողովրդի ինքնությունը, ընտրվում էին ինքնության կարևորագույն արժեքները, կադրային շինարարություն էր ընթանում, և հենց այդ իսկ պատճառով սովետմիությունում Ադրբեջանի էթնիկ բնակչությունը պետք է որ գտնվեր մի քիչ հատուկ իրավիճակում: Եվ այս հատուկ իրավիճակը ծրագրավորված քաղաքականության, ինչպես նաև հենց սոցիալական կամ մշակութային կամ էթնոձևավորման պրոցեսի արդյունք էր: Ուզեն թե չուզեն, դա պետք է ակամա արտահայտվեր: Դժվարանում եմ ասել, թե այսօր արդյո՞ք Վրաստանը և 20-րդ դարի Ադրբեջանը նույն քաղաքականությունն են վարում հայերի նկատմամբ: Վրաստանը ընդհանրապես իր տարածքի բոլոր ազգերի հանդեպ ունի խնդիր: Ադրբեջանը ուներ հայերի հանդեպ մասնավոր խնդիր: Դա դարերի ընթացքում ձևավորված և՛ պատմական, և՛ էթնիկ ստերեոտիպային հարաբերությունների խնդիր էր: Չեմ ուզում ասել, որ մենք այստեղ կարող ենք նույնացնել հարաբերությունները: Այսինքն` Վրաստանի վերաբերմունքը ջավախքահայերի նկատմամբ մասնավոր վերաբերմունք չէ, այլ իր տարածքի այլազգի խմբերի նկատմամբ իր վերաբեմունքի մի մասն է:  

BAGIN ԼԿ. Ձեր կարծիքով, Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի հայերը ունե՞ն ինքնավարության պահանջելու իրավունք և դրան հասնելու հնարավորություններ։

 Միջազգային իրավունքի նորմերով, ազգային փոքրամասնությունները ինքնորոշման իրավունք ունեն, որը շատ վատ է ձևավորված և ձևակերպված: Իրավունքի և այդ իրավունքի իրացման հնարավորությունների խնդիրներ կան: Տեսության մեջ կարող են լինել իրավունքներ, որոնք ողջ կյաքնի ընթացքում այդպես էլ չեն իրացվել: Լինում են նաև իրավուքներ, որոնք տարբեր տեղերում տարբեր ձևերով են իրացվում: Քիչ թե շատ ԽՍՀՄ-ի  ժամանակ կար այդպիսի դրույթ, որն օգտագործեցին Ղարաբաղի հայերը: Տեսականորեն այդպիսի իրավունք կա, բայց կա՞ այսօր արդյոք այդպիսի նպատակ:  

BAGIN ԼԿ. Եթե ենթադրենք, թե այդպիսի նպատակ կա:  

Եթե կա, ապա այն պետք է շատ հստակ ձևակերպված լինի: Ուզում են Վրաստանի կազմում քաղաքական ինքնավարությու՞ն ունենալ, ինչպես օրինակ այս պահին Աջարիան է, որը Վրաստանի կազմում մի անհասկանալի երևույթ է: Թե՞ ուզում են ինքնավարություն ունենալ Վրաստանից դուրս, միգուցե Հայաստանի ներսում են ուզում ինքանավար լինել, դեմ են Վրաստանի միայն էթնիկ, թե՞ Վրաստանի ընդհանուր քաղաքականությանը, միգուցե մշակութային կամ տնտեսական ինքնավարություն են ուզում:  

BAGIN ԼԿ. Տիկին Խառաթյան, մի քանի օր առաջ ասուլիսի ժամանակ Դուք ասել էիք, թե Ջավախքը չի արժանանա Հարավային Օսիայի և Աբխազիայի ճակատագրին: Ինչու՞, արդյոք Ջավախքը չունի այդ հնարավորությունները:  

Ես կարծում եմ, որ Ռուսաստանը ինքը Հարավային Օսիային տարավ այս ճանապարհով: Դա հիմա ավելի քիչ է քննարկվում: Ավելի շատ քննարկվում է այն, որ Սահակաշվիլին և վրացական իշխանությունները բռնություն իրականացրին, որի հետևանքով ռուսները մտան և պաշտպանեցին օսերին: Իրականում, իհարկե, ռուսները ամեն ինչ արեցին, որ վրացական բռնությունն իրականանար: Սա ռուսական ծրագրի մի մաս է, այլ ոչ թե օսական: Այսինքն` եթե ջավախքահայերը ուզում են իրենք էլ որևէ ծրագրի մաս լինել, դա մի առանձին թեմա է:  

BAGIN ԼԿ. Ի՞նչ դերակատարություն ունի Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանը Հայաստան-Վրաստան երկկողմ օղակում: 

Ես կարծում եմ, որ Վրաստանը և Հայաստանը պետք է ամեն ջանք գործադրեն, որ միմիյանց հետ ունենան լավ տնտեսական, բարեկամական ու համագործակցական հարաբերություններ: Երկուսն էլ պետք է ջանքեր գործադրեն` հասկանալու, որ ջավախքահայերի գոյությունը ոչ թե Հայաստանի հետ հարաբերությունները խանգարող, այլ օգնող միջոց է: Եվ այս պայմաններում, եթե ջավախքահայերի համար ստեղծվեն նպաստավոր էթնիկ և Վրաստանի մյուս քաղաքացիների հետ հավասար տնտեսական ու սոցիալական պայմաններ, ապա ջավախքահայերի գոյությունը Վրաստանի տարածքում կարող է միայն նպաստել Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների ձևավորմանը: Ջավախքն էլ կարող է լինել այդ ճանապարհների վրա գտնվող շահող հատվածը: Ես կարծում եմ, որ մենք պետք է վրացիների հետ մեկտեղ հասկանանք, որ ջավախքահայերը ոչ թե թշնամի կամ օտար մարմին են, ոչ էլ մշտական սպառնալիք իրենց համար, այլ դա մի էթնիկ համայնք է, որը կարող է իր հարևանի հետ հարաբերությունները դրական պահել:  

BAGIN ԼԿ. Արդյո՞ք Հայաստանը Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա  տարածաշրջանի հայության անվտանգության երաշխավորն է։   

Որոշ իմաստով` այո, կարող է այդպիսի դեր խաղալ: Հայաստանը իրավական երաշխավոր չէ, բայց եթե ջավախքահայերի ֆիզիկական անվտանգությանը որևէ վտանգ սպառնա, Հայաստանը կարող է միջամտել, և եթե այլ միջոցներով հնարավոր չեղավ լուծել այդ խնդիրը, ապա անհրաժեշտության դեպքում բռնի ուժով կարող է պաշտպանել այդ մարդկանց ֆիզիկական գոյությունը: Դա կախված կլինի նրանից, թե ջավախքահայերին որտեղից վտանգ կսպառա` Վրաստանից, Թուրքիայից, թե՞ մեկ այլ տեղից:  

Տիկին Խառատյան, շնորհակալություն հարցեին սպառիչ պատասխաններ տալու համար: 

Հարցազրույցը՝ Լենա Գրիգորյանի