“Հետք”ի հարցազրույցը Հայաստանում Իրանի արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Սեյեդ Ալի Սաղայիանի  հետ

 Hetq 10/11/08

Որո՞նք են հայ-իրանական հարաբերությունների առանձնահատկությունները: Որո՞նք են այն գործոնները, որ Հայաստանի համար կարեւոր են դարձնում Իրանը, եւ հակառակը` Իրանի համար Հայաստանը:

Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը եւ Հայաստանի Հանրապետությունը մի կողմից մշակութային, ազգային եւ պատմական բազում ընդհանրությունների բերումով, եւ մյուս կողմից գտնվելով միեւնույն աշխարհաքաղաքական եւ աշխարհառազմավարական իրավիճակում, ինչպես նաեւ հաշվի առնելով միջավայրի անհրաժեշտությունների առկայությունը՝ ունեն բարիդրացիական փոխհարաբերություններ եւ, ընկալելով այդ անհրաժեշտությունը, երկար տարիների ընթացքում կարողացան հասնել փոխադարձ վստահության եւ վերաբերմունքի ու արարքի մեջ ազնվության, որոնց հարատեւությունը համակողմանի զարգացման եւ երկու երկրների կառավարությունների եւ ժողովուրդների սոցիալական բարեկեցության երաշխիքն է։

Ի՞նչ դեր ունեն հայ-իրանական հարաբերությունները տարածաշրջանային գործընթացների համատեքստում: Ի՞նչ շահեր է հետապնդում Իրանը Հարավային Կովկասում եւ մասնավորապես Հայաստանում:

Իրանի Իսլամական Հանրապետության եւ Հայաստանի Հանրապետության ներկայության եւ գոյության դերն ու նշանակությունը միջավայրային անխուսափելի իրողություն է, ուստի նպաստավոր կլինի խորհել այդ դերակատարությունների եւ նշանակության զարգացման, ինչպես նաեւ դրանց ազդեցության մասին։ Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը, որը գտնվում է Հարավային Կովկասի հարեւանությամբ, ընկալելով կովկասյան տարածաշրջանի կարգավիճակի կարեւորությունը՝ ջանում է արտացոլել այն միտքն ու տեսակետը, թե տարածաշրջանային երկրները, առավել ջանք գործադրելով եւ դիմելով ազնիվ քայլերի եւ մոտեցումների, հաղթահարեն միջավայրի մարտահրավերները եւ նպաստեն կովկասյան տարածաշրջանի համակողմանի զարգացմանը: Ընդ որում՝ պետք է չմոռանալ, որ բարիդրացիության սկզբունքների խախտումը եւ տարածաշրջանային անվտանգության քայքայումը կվնասեն բոլոր հարեւան եւ տարածաշրջանային երկրներին, եւ հենց այս հանգամանքն է, որ բազմապատկում է չհաշվարկված վնասների կանխման նպատակով տարածաշրջանի երկրների գործընկերության եւ զգայնության անհրաժեշտությունը։

Ի՞նչ դեր ունի Իրան-Հայաստան-Ռուսաստան համագործակցությունը տարածաշրջանային գործընթացների համատեքստում: Որքանո՞վ է ,ռուսական գործոննե ազդում հայ-իրանական հարաբերությունների վրա:

Նկատի ունենալով երկրորդ հարցի պատասխանը՝ հավատում եւ ընկալելու ենք տարածաշրջանային բոլոր երկրների շարունակական եւ արդյունավետ համագործակցության անհրաժեշտությունը։ Այդ ուղղությամբ հասկանալի է Իրանի Իսլամական Հանրապետության, Հայաստանի Հանրապետության եւ Ռուսաստանի Դաշնության եռակողմ համագործակցությունը, եւ պետք է աշխատել՝ գտնելով ընդհանուր եւ պատվաստող օղակներ, խորացնել ընդարձակ կապերն ու հարաբերությունները։ Ռուսաստանը եւս, փոխադարձաբար ընկալելով տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի եւ Եվրոպայի պես արտատարածաշրջանային ուժերի ներկայության անհրաժեշտության բացակայության եւ հավանական վնասների վերաբերյալ Իրանի Իսլամական Հանրապետության տեսակետները եւ աշխատելով ԱՄՆ-ի միակողմանի գործելակերպի եւ աշխարհի բոլոր տարածքներում միջամտության անօրինական իրավունքի հետեւանքների նվազեցման ուղղությամբ, տարածաշրջանի գործընթացներում ունի ակտիվ եւ ազդեցիկ մասնակցություն եւ այս առնչությամբ ողջունում է Իրանի Իսլամական Հանրապետության ներկայությունը եւ մասնակցությունը հավանական վնասների նվազեցման գործում։

Որքանո՞վ է ,ամերիկյան գործոննե ազդում հայ-իրանական հարաբերությունների վրա:

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, հետամուտ լինելով իր միակողմանիության տեսությունից բխող քաղաքականությանը եւ կողմնորոշումներին, ջանում է օգտվել տարածաշրջանում ստեղծված իրավիճակներից իր քաղաքականության շրջանակներում տարածաշրջանային գործընթացների վրա ազդեցություն գործելու համար, որը տարածաշրջանի երկրների կողմից համակողմանի վերահսկողության եւ հետեւության բացակայության դեպքում, ի վերջո, տարածաշրջանի բոլոր երկրների համար կունենա շատ վնասներ։ Ամերիկյան գործոնի ընդլայնումն ու շարունակական դերակատարությունը տարածաշրջանի տարբեր գործընթացներում խոցելի է դարձնում երկրների միջեւ առկա վստահության մթնոլորտը։

Ինչպե՞ս եւ ե՞րբ է ձեւավորվել Իրան-Հայաստան-Հունաստան համագործակցությունը: Որո՞նք են եռակողմ համագործակցության հիմնական ոլորտները: Ի՞նչ դեր ունի (կարող է ունենալ) եռակողմ համագործակցությունը տարածաշրջանային գործընթացների համատեքստում: Ի՞նչն է պատճառը, որ վերջին շրջանում եռակողմ համագործակցությունն ակտիվորեն չի ընթանում:

Երկկողմ բարենպաստ փոխհարաբերությունները եւ համագործակցությունը զարգանալուց եւ հստակեցված նպատակներին ու առաջնահերթություններին հասնելուց հետո բարձրանում են եռակողմ կամ բազմակողմ հարաբերությունների մակարդակի, եւ դա խոսում է քանակական եւ որակական նոր պահանջների եւ ցանկությունների ընդլայնման մասին։ Իհարկե, նոր գործընկերները պետք է ունենան ինտեգրացիայի առավելագույն ցուցանիշներ։

Ի՞նչ դեր ունեցան Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման գործում ԻԻՀ միջնորդական առաքելության փորձերը: Որո՞նք են այդ առաքելության ձախողման պատճառները: Ի՞նչ դեր կարող է ունենալ Իրանը ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործում ապագայում:

Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը, ունենալով բարիդրացիական փոխհարաբերություններ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի հետ, ինչպես նաեւ ընկալելով տարածաշրջանային անհրաժեշտությունները եւ որդեգրելով չեզոք դիրք՝ Ղարաբաղյան հակամարտության սկզբնական տարիներին, օգտագործելով իր միջոցները եւ փորձառությունը, աշխատեց նախապայմաններ ստեղծել՝ դադարեցնելու երկու երկրների միջեւ պատերազմը, որը 1993 թ. ինչ-որ ժամանակահատվածում կարճ ժամանակով նպաստեց երկու երկրների միջեւ հրադադարին եւ պատերազմի ու արյունահեղության դադարեցմանը: Սակայն որոշ ուժերի միջամտության պատճառով, որոնք չէին ցանկանում տեսնել խնդրի կարգավորումը Իրանի միջոցով ու Թեհրանի միջնորդությամբ, այդ հաջողության հարատեւության եւ սկզբունքային համաձայնության ու մշտական խաղաղության ականատեսը չեղանք։

Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը, բազմիցս հիշեցնելով եւ շեշտելով տարածաշրջանային ինտեգրացիայի միջոցով տարածաշրջանի մարտահրավերների լուծման անհրաժեշտությունը, վերահաստատեց իր պատրաստակամությունն ու շահագրգռվածությունը հակամարտության կարգավորման եւ երկու երկրների միջեւ մշտական խաղաղության ձեռքբերման վերաբերյալ, սակայն նորից արտատարածաշրջանային ուժերի միջամտությամբ, որոնք պնդում էին իրենց քաղաքականության սկզբունքները, վստահաբար իրենց ազգային շահերի նկատառումով համաձայնեցին Իրանի ներկայությանը լոկ որպես դիտորդ եւ հյուր կողմերի երկխոսությանը՝ մեկ հարցի առնչությամբ։ Սակայն Թեհրանը, հայտնելով իր շահագրգռվածությունը տարածաշրջանային հակամարտությունների կարգավորման վերաբերյալ, շեշտում է իր պատրաստակամությունը՝ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման ուղղությամբ մատուցելու եւ օգտագործելու ԱՖղանստանում, Տաջիկստանում եւ Իրաքում իր միջնորդական առաքելության փորձառությունը։ Նաեւ այն համոզմունքին է, որ այդ ուղղությամբ ցանկացած նախաձեռնություն պետք է ուղեկցվի տարածաշրջանի եւ միջավայրի զգայուն կողմերը ընկալելով ու նկատի ունենալով։

Որքանո՞վ են իրատեսական հայ-իրանական ռազմական համագործակցության հնարավորությունները:

Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը եւ Հայաստանը, գտնվելով աշխարհաքաղաքական արտոնյալ եւ, իհարկե, զգայուն դիրքում, ինչպես նաեւ ունենալով ընդհանուր սահման՝ պարտավոր են զարգացնել փոխադարձ համագործակցությունը անվտանգության ապահովման եւ անվտանգության խնդիրների վրա ազդող փաստերի կանխման ուղղությամբ, եւ այս առումով ռազմական համագործակցության ընդլայնումն ու խորացումը եւ փորձի փոխանակումը կարող է ազդեցիկ եւ օգտակար լինել։

Ինչպիսի՞ն է իրանահայ համայնքի դերը Իրանի հասարակական, քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կյանքում: Ինչպիսի՞ դեր է խաղում Իրանի հայկական համայնքը հայ-իրանական հարաբերություններում:

Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում հայ համայնքի ներկայությունը հսկայական կապիտալ է երկու երկրների փոխհարաբերությունների զարգացման համար, որովհետեւ այդ փոքրամասնության անդամները համարվում են Հայաստանի ներկայացուցիչները եւ դեսպանները, որոնք թե՛ իրենց ազդեցիկ ու ակտիվ ներկայությամբ եւ մասնակցությամբ Իրանի Իսլամական Հանրապետության հասարակական եւ զարգացման գործընթացներում, եւ թե՛ փոխանցելով պատշաճ վերաբերմունք որպես Իրանի Իսլամական Հանրապետության լիարժեք քաղաքացիներ, կարող են համարվել իսլամական եւ իրանական վերաբերմունքի օրինակ այլ կրոնների եւ հատկապես բարեկամ ու հարեւան ժողովրդի հետ։

Ինչպես տեղյակ եք, Իրանի Իսլամական Հանրապետության հայ փոքրամասնությունը Իսլամական Խորհրդարանում իր երկու պատգամավորի միջոցով, ընդ որում՝ հավասարապես օժտված խորհրդարանի ընձեռած հնարավորություններով, արտահայտում է համայնքի ցանկություններն ու կարիքները։
Ուստի, տարիներ շարունակ միմյանց կողքին հայ եւ իրանցի համայնքների համակեցությունը, ապահովելով կապեր, նաեւ ստեղծել է նոր հնարավորություններ երկու երկրների փոխհարաբերությունների ամրապնդման համար, որից կարելի առավել շատ եւ ավելի կիրառական ձեւով օգուտ քաղել։

Որո՞նք են հայ-իրանական տնտեսական համագործակցության կարեւոր ոլորտները:

Կողմերի համագործակցությունը բոլոր բնագավառներում, այդ թվում առեւտրի, գյուղատնտեսության, արդյունաբերության եւ էներգետիկայի ոլորտներում լավ է, սակայն ներկա պահին շատ լավ աշխատանքներ են ծավալվել էներգետիկայի ոլորտում, եւ հուսով ենք, որ սկզբունքային տարբերակների ընդունմամբ այս համագործակցությունը ապագայում եւս առավել կզարգանա։

Որո՞նք են հայ-իրանական տնտեսական հարաբերություններին (մասնավորապես ապրանքաշրջանառությանը) խոչընդոտող հանգամանքները: Ի՞նչ դեր ունեցավ նոր ավտոմայրուղու կառուցումը:

Թվում է, թե երկու երկրների մասնավոր սեկտորները իրենց պոտենցիալը ամբողջությամբ չեն օգտագործում, եւ կողմերը պետք է առավել ջանք ներդնեն համագործակցության տարբեր ոլորտներում մասնավոր սեկտորի ներկայության համար։ Ինչ վերաբերում է առեւտրաշրջանառությանը, պետք է ասել, որ առանձնապես խնդիրներ չկան, եւ եթե որեւէ խոչընդոտ է ի հայտ գալիս, կողմերը շտապ կերպով միջոցներ են ձեռնարկում բանակցությունների միջոցով դրա վերացման ուղղությամբ։ Տրանսպորտի ոլորտում նոր ճանապարհի կառուցումը, վստահաբար, կարող է նպաստել ճանապարհային փոխադրումների արագացմանը։ Իհարկե, նոր ճանապարհի վրա ռեստորանների, հանգստյան տների եւ այլնի ստեղծումը կարող է է՛լ ավելի խրախուսել վարորդներին օգտվել դրանից։

Ինչպիսի՞ն է հայ-իրանական տնտեսական հարաբերությունների զարգացման պոտենցիալը:

Հայ-իրանական տնտեսական հարաբերությունները ունեն լավ հնարավորություններ եւ պոտենցիալ, որոնցից ամենակարեւորը բարձրագույն ղեկավարության եւ կառավարությունների կամքն է, ընդ որում՝ վերջին տարիների ընթացքում ստեղծվել են հաղորդակցության եւ կոմունիկացիոն ուղղությունները եւ բոլոր կարողություններից օգտվելու միջոցները, իհարկե, պետք է խոստովանել, որ կողմերը չեն կարողացել քայլել առկա պոտենցիալ հնարավորություններին համապատասխան, եւ թվում է՝ դրան հասնելու համար անհրաժեշտ է առավել ջանք եւ եռանդ։

Ի՞նչ դեր ունի Իրան-Հայաստան գազամուղը Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության ապահովման տեսանկյունից: Այնուամենայնիվ, հնարավո՞ր է ապագայում Հայաստանի տարածքով իրանական գազի արտահանումը:

Նոր գազամուղի կառուցման դերը Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության խնդրում հստակ է եւ բացատրության կարիք չկա։ Ինչ վերաբերում է Հայաստանի միջոցով գազի տարանցմանը այլ երկրներ, պետք է ասել, որ այդ պոտենցիալը եւս առկա է, եւ հուսով ենք, որ ապագայում փորձագիտական քննարկումներով այս հնարավորությունը եւս լավագույնս կօգտագործվի։

Ի՞նչ խնդիրներ է հետապնդում հայ-իրանական տնտեսական հանձնաժողովը: Ի՞նչ ձեռքբերումներ կան հանձնաժողովի գործունեության շրջանակներում:

Մոտ ապագայում Թեհրանում տեղի կունենա միջկառավարական հանձնաժողովի ութերորդ նիստը, եւ նիստի ընթացքում կքննարկվեն առեւտրաշրջանառության ծավալների ավելացման, մաքսային դյուրացումների, գյուղատնտեսության, կապի, տրանսպորտի, էներգետիկայի եւ այլ ոլորտներում համագործակցության հետ կապված խնդիրներ։ Միաժամանակ կողմերը կշարունակեն բանակցությունները համատեղ նախագծերը ավարտին հասցնելու ուղղությամբ։

Որքա՞ն է կազմում Հայաստանի տնտեսության մեջ իրանական ներդրումների ծավալը: Որո՞նք են իրանական ներդրումների հիմնական ոլորտները: Ի՞նչ ծրագրեր կան ներդրումային ոլորտում համագործակցությունն ընդլայնելու համար:

Վերջին տարիների ընթացքում Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը, ավելացնելով կարողություններն ու կազմակերպելով տնտեսական ունակությունները, անցել է երկրի սահմաններից դուրս՝ ներկայության ու աշխատելու փորձության միջով։ Այդ ներկայությունը, որը ծառայել է բարեկամ եւ գործընկեր երկրների հետ փոխհարաբերությունների զարգացմանը, բացի առեւտրատնտեսական շրջանառության ծավալների ընդլայնումից ստեղծել է տնտեսական համագործակցության նոր հնարավորություններ։
Տեխնիկական եւ ճարտարագիտական ծառայությունների արտահանումը, էներգետիկայի, գազի եւ էլեկտրաէներգիայի բնագավառում գործունեությունը եւ հիմնային ոլորտներում ներդրումները Իրանի Իսլամական Հանրապետության կողմից Հայաստանում ձեռնարկված այն քայլերն են, որոնք կհանգեցնեն Հայաստանի տնտեսության աշխուժացմանը եւ հայ ժողովրդի բարեկեցությանը։

Որքանո՞վ է իրատեսական եւ տնտեսական առումով արդարացված հայ-իրանական սահմանին նավթի մշակման կայան կառուցելու նախագիծը:

Ընթանում են Հայաստանում նավթավերամշակման գործարան կառուցելու տեխնիկատնտեսական հիմնավորման ուսումնասիրությունները, եւ մինչ այժմ մի քանի անգամ տեղի են ունեցել Հայաստան-Իրան-Ռուսաստան եռակողմ բանակցություններ։ Համենայնդեպս, բոլոր խնդիրները կախված են ուսումնասիրությունների արդյունքներից։

Ի՞նչ դեր ունեն հայ-իրանական հարաբերությունները ,Հյուսիս-Հարավե միջազգային տրանսպորտային միջանցքի ծրագրում: Ի՞նչ դեր կարող է այդ ծրագրում ունենալ Իրան-Հայաստան երկաթգծի կառուցումը, եթե հաշվի առնենք, որ Հայաստանը Ռուսաստանին կապող երկաթուղու աբխազական հատվածը շարունակում է փակ մնալ, իսկ որպես վերոնշյալ ծրագրի մաս նախատեսվում է կառուցել Իրան-Ադրբեջան-Ռուսաստան երկաթգիծը:

,Հյուսիս-Հարավե տրանսպորտային միջանցքի շրջանակներում ցանկացած տարանցիկ նոր ուղղության ստեղծումը կարող է շահավետ լինել դրա բոլոր անդամների համար։ Երկու երկրների միջեւ երկաթգծի կառուցման ծրագիրը ներկա պահին գտնվում է ուսումնասիրության փուլում։ Շատ հարցերի պատասխաններ պարզ կդառնան այդ ուսումնասիրությունների ավարտից հետո։

Որո՞նք են հայ-իրանական մշակութային համագործակցության հիմնական ոլորտները:

Երկու երկրների համագործակցության հիմնական ոլորտներից են մշակութային ընդհանրությունները, հասարակության խնդիրների նկատմամբ բարոյական մոտեցումների որակական մակարդակը եւ հավատարմությունը աստվածային մտորումներին, եւ հենց սրանք հանգեցրել են երկու երկրների ու ժողովուրդների մերձեցմանն ու համախոհությանը։ Ի դեպ, նորաստեղծ սփյուռքի նախարարությունը կարող է Իրանի եւ Հայաստանի ժողովուրդների միջեւ կատարել մշակութային կամրջի դեր։

Ի՞նչ դեր ունի կրոնը հայ-իրանական հարաբերություններում: Ի՞նչ դեր ունեցավ ,Կապույտ մզկիթիե վերանորոգումը երկու երկրների հարաբերություններում:

Անշուշտ, երկու ժողովուրդների միջեւ կրոնական ուսմունքները եւ կրոնի ընկալման ու ընդունման տեսակը, բարձրացնելով բարեկամության եւ նմանին սիրելու ոգին, երկու ժողովուրդների միջեւ հանգեցնում է երկու երկրների միջեւ մշակութային փոխհարաբերությունների բարձրացմանը, եւ սա մահմեդական եւ քրիստոնեական երկրների միջեւ խաղաղ համակեցության օրինակ է։ Այս առնչությամբ արժանահիշատակ օրինակներից է Երեւանում Կապույտ Մզկիթին եւ Թեհրանում ու Իրանի այլ քաղաքներում բազմաթիվ եկեղեցիներին (որոնցից մի քանիսը վերջերս Իրանի Իսլամական Հանրապետության կողմից որպես մարդկությանը պատկանող հնագույն արժեքներ գրանցվել են ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ում) ցուցաբերված ուշադրությունը։ Եւ սա, բացի զբոսաշրջիկներին իր կողմը ձգելուց, միեւնույն ժամանակ ցույց է տալիս կրոնների երկխոսությունը եւ երկու երկրների ուշադրությունը արժեքներին։

Համագործակցության ի՞նչ ծրագրեր կան հայ-իրանական հեռուստատեսային եւ ֆիլմարտադրության բնագավառներում:

Այս ուղղությամբ ԻԻՀ Ռադիոհեռուստատեսության կազմակերպության նախագահ պարոն Զարղամիի այցելության ընթացքում ստորագրվել է համաձայնագիր ՀՀ Հանրային հեռուստատեսության եւ ռադիոյի խորհրդի միջեւ։ Պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել, որ կողմերը կձեռնարկեն քայլեր Ֆիլմերի եւ հեռուստատեսային հաղորդումների փոխանակման, ինչպես նաեւ, նախնական ուսումնասիրություններից հետո, լրատվական գրասենյակներ հիմնելու ուղղությամբ։ Իհարկե, դրա համար անհրաժեշտ է առավել շատ համագործակցել եւ խորհրդակցել, քանի որ կարելի է, նկատի ունենալով Իրանում Ռադիոհեռուստատեսության ֆակուլտետի առկայությունը, լրագրողական եւ ուսանողական ոլորտում ավելի լավ օգտագործել եղած հնարավորությունները։ Իհարկե, այս ուղղությամբ առաջին քայլը ժողովուրդների եւ երկրների քաղաքական եւ հասարակական նկատառումների փոխադարձ հարգումն է երկու երկրների զանգվածային լրատվամիջոցներում։

Որո՞նք են կրթական համագործակցության բնագավառում գործող ծրագրերը: Ի՞նչ հաջողություններ են արձանագրվել մինչ այժմ այս ոլորտում:

Ուսումնական խնդիրների հետ կապված՝ պետք է ընդգծել, որ Հայաստանում իրանցի ուսանողների ներկայությունը կարող է նպաստել երկու երկրների միջեւ ուսանողների փոխանակման ոլորտում համագործակցությանը, սակայն այս խնդիրը դեռեւս գործնական բնույթ չի ստացել։ Ընդ որում՝ գուցե համալսարանների միջեւ կապերի ընդլայնման միջոցով կարելի լինի ստեղծել ուսումնական ոլորտում եւ ուսանողների ու դասախոսների փոխանակման ուղղությամբ համագործակցության դաշտ։

Ինչպիսի՞ն են հայ-իրանական գիտական համագործակցության հնարավորությունները:

Նկատի ունենալով հիշատակված ոլորտները՝ կարելի է նշել այն հսկայական հնարավորությունները, որոնք առկա են հայ-իրանական համագործակցության մակարդակը բարձրացնելու համար։ Դրանք են.
կառավարությունների հաստատուն կամքը՝ շարունակելու համագործակցությունը, առեւտրային ու արդյունաբերական հնարավորություններն ու միջոցները, ոչ կառավարական կազմակերպությունների հետաքրքրությունը եւ կոմունիկացիոն ու հաղորդակցության ուղիները։