ՏԳԵՏ ՖԵՈԴԱԼՆԵՐԻ ԵՐԿԻՐ

Գայանե Ղազարյան. Սոցիոլոգ
 
Գայանե, ի՞նչ ժամանակներ են, մտքերի փոխանակմա՞ն, դիսկուրսի՞, թե ճահճի խորացման: Ինչպե՞ս եք Դուք բնորոշում:
 
Ինձ թվում է` մենք ապրում ենք բեկումնային մի շրջան, երբ այս պահից է կախված` մեր երկիրն ուր կգնա, դեպի վերջնական ճահճացո՞ւմ, կործանո՞ւմ, թե դեպի անկախ պետության կառուցում: Կործանում ասելով` նկատի չունեմ անպայման պետականության կորուստ. այն ձևականորեն հնարավոր է պահպանվի, բայց դա չի լինի մեր երկիրը, կլինի խամաճիկային մի միավոր՝ որպես կա՛մ արտաքին շահերի գործիք, կա՛մ ներսի տհաս, քրեածին մի փոքր խավի քմահաճույքների սպառման վայր: Սրանից կարելի է խուսափել այն դեպքում, եթե ձևավորվի լուրջ մտավոր ուժ, որը կստեղծի նոր իդեաներ, կկարողանա վերցնել հանրային հարթակն իր ձեռքը, հասցնել հասարակությանն իր գաղափարները և այլընտրանքային մեխանիզմների միջոցով կառուցել դրանք:
 
Ես տեսնում եմ իշխանության կողմից իրականացվող շատ հիվանդագին մի պրոցես, որն էլ տանում է դեպի անկում: Նախ սկսենք եկեղեցու ակտիվացող դերից. շատ վտանգավոր է, երբ եկեղեցին խառնվում է աշխարհիկ գործերին, իշխանություն ձեռք բերում պետականաշինության գործում: Այս մասին հիանալի խոսել է Ստեփան Դանիելյանը, այդ պատճառով չեմ մանրամասնում:
 
Կենսունակ պետություն ունենալու համար պետք է նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեն յուրաքանչյուր մարդու ինքնադրսևորման համար, մինչդեռ այսօր անձի ունակությունները խեղդվում են, քանի որ տգետ ֆեոդալներն օկուպացրել են բոլոր որոշիչ ոլորտները:
 
Ես պատկերացնում եմ այնպիսի երկիր, որտեղ յուրաքանչյուր մարդ կկարողանա դրսեւորել իր անհատականությունը, ազատ ապրել, զբաղվել իր ուզած աշխատանքով (խոսքը քրեական հանցանքների մասին չէ, իհարկե, չնայած այստեղ էլ որոշ բարեփոխումներ ցանկալի են) և զերծ լինել կյանքը կաղապարող ու ճզմող այն հետադիմական քննադատական միջավայրից, որում այսօր բոլորս ապրում ենք:
 
Այսօր տարվող այս դոգմատիկ, ուղեղները համահարթեցնող քաղաքականության արդյունքում (երբ նույնիսկ եկեղեցուն թույլատրվում է թափացել բոլոր ոլոտներ` ընդհուպ մինչև տարրական կրթություն) հնարավոր է ունենանք այն հասարակությունը, որը փորձում էինք այսքան ժամանակ հաղթահարել:
 
Մինչդեռ պետք է ստեղծել ազատ, կրեատիվ միջավայր, որպեսզի չգլորվենք հետ եւ ինչպես միշտ` չոչնչնացնենք մեր պոտենցիալը, ինչպես ոչնչացրել ենք դարերի ընթացքում: Հայ ազգը միշտ ունեցել է շատ ավելի մեծ ներուժ, սակայն քանի որ առաջընթացի լծակները տնօրինող մարդիկ եղել են տգետ, քյոխվայական և հետամնաց, այդ պոտենցիալը միշտ փոշիացվել է: Հիմա մենք կարծես ծրագրված գնում ենք նույն ուղղությամբ՝ փոշիացնում ենք մեր պոտենցիալը:
 
Ազատ, կրեատիվ հասարակություն ստեղծելու ուղին ինչպե՞ս եք տեսնում: Առհասարակ այն կա՞:
 
Պետք է ադեկվատ, առաջադեմ մտքի կրողները (քանի դեռ չեն հասցրել այդ միտքն էլ ամբողջությամբ էտել) իրենց վրա վերցնեն պատասխանատվությունը: Քանի որ հասարակության գիտակցությունը ձևավորվում է ազդեցություն ունեցող մի խումբ մարդկանց կողմից, գերադասելի է, որ այդ մարդիկ լինեն գրագետ:
 
Բայց հասարակությունն ուզո՞ւմ է կամ գիտակցո ՞ւմ է առաջ գնալու անհրաժեշտությունը:
 
Սխալ է, երբ մենք ամբողջ պատասխանատվությունը գցում ենք հասարակության՝ երկու միլիոն մարդու վրա: Հասարակությունը երբեք չի ունեցել և չունի ընթացիկ կամ պատմական պրոցեսների խորը վերլուծություն կատարելու պարտավորություն: ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացուց անընդհատ պահանջում են, որ նա ամեն օր թերթ կարդա և քաղաքագիտական բարձր միտք դրսևորի ու մեղադրում ամբողջ հասարակությանը բութ կամ սխալ լինելու մեջ: Սա ճիշտ մոտեցում չէ:
Ի՞նչ եք կարծում, հնարավո՞ր է Հայ Ազգային կոնգրեսից դուրս գա, ծնվի այդ նոր ուժը:
 
Այո, այնքանով, որ այս պահին ինտելեկտուալ խմբակներ ձևավորողները բոլորը «ծնվել են» 2008-ի շարժումից: Այդ շարժումն է իրենց հնարավորություն տվել ճանաչելու իրար, մոբիլիզացվելու եւ հիմա արդեն համախմբվելու ու ինչ-որ աշխատանք տանելու:
 
Ի՞նչ գաղափարներ պետք է ծնվեն, դրվեն հասարակության առաջ, որ նրան դուր գա, առաջնորդի:
 
Այդ ինտելեկտուալ շրջանակների խնդիրը մտքեր ստեղծելն ու հասարակությանը դրանք մատուցելն է: Իսկ թե որը կհամոզի հասարակությանը՝ այլ խնդիր է: Հասարակությունն, ինչպես ցույց է տալիս մեր վերջին 20-ից ավելի տարվա պատմությունը, գուցե կոտրված է, գուցե արդեն հարմարված է գործող մեխանիզմներին, բայց «անհասկացող» չէ, ինչպես իրեն վերագրում են: Երբ ասում են` սա չէ՞ մեր հասարակության ընտրածը ու այդ «սա»-ի տակ հասկանում ամեն ինչ՝ նախագահ, կառավարություն, հեռուստատեսություն, մասսայական մշակույթ, կենցաղ, մտածողություն և այլն, հաշվի չեն առնում, որ Հայաստանում բոլոր ընտրությունները կեղծվել են (բացառությամբ 1991-ի) և դրա արդյունքում ձևավորված այդ «Սա»-ն հասարակությու՛նը չի ընտրել:
 
Ընտրել է 88 թվականը, որն իր խոհեմության դրսևորման բարձրակետերից է եղել: Դրանից հետո գնացել է ազդեցիկ ոլորտների մոնոպոլիզացիա ոչ խորը մտածող, շահամոլ ու գռփող մարդկանց կողմից, և հասարակությունն այլևս ոչինչ չի որոշել: Ավելին, ընտրությունից ընտրություն ոտքի է կանգնել ու ընդվզել… իսկ հաջողության չհասնելն արդեն առաջնորդի խնդիրն է:
 
Իսկ առաջնորդն ի՞նչ տեսակ պետք է լինի, ի՞նչ արժեհամակարգի կրող պետք է լինի:
 
Քանի որ մենք ապրում ենք այնպիսի հասարակարգում, երբ դեռ մեկ անձից է կախված, թե ինչպիսին կլինի մեր պետությունը, շատ կարևոր եմ համարում, որ առաջնորդը լինի մարդասեր, «հայաստանասեր», և ամենակարևորը՝ խորաթափանց ու բարոյական՝ իր շուրջը հավաքելու ազնիվ, մտածող, այլ ոչ շահամոլ, փողասեր, ծախվող մարդկանց: Սա առաջին քայլը կլինի երկրի առողջացման գործում:
 
Իսկ ինչպիսի՞ գաղափարներ են մեզ պետք:
 
Գաղափարներ, որոնք թույլ կտան ձևավորել այնպիսի միջավայր, որում մարդիկ կկարողանան բավարարել ոչ միայն իրենց ֆիզիկական, մինիմալին ուղղված պահանջներն ու կյանքը ծախսել գոյատևման վրա, այլ ապրել՝ բավարարելու իրենց անհատական պահանջմունքներն ու դրսևորել իրենց ընդունակությունները: Պետություն, որում մարդկանց կյանքն ինչ-որ իմաստով արվեստի է նման: Մարդն ընտրում է իր կենսակերպն ու դա չի խորտակվում քննադատությամբ: Իսկ այսօր այդ քննադատական «միջավայրը» կազմում են գավառամիտ, հետադիմական, կղերապահպանողական մտածողությունը կրող շրջանակները:
 
Ես վտանգավոր եմ համարում այն բոլոր դրսևորումները, որոնք կարող են սահմանափակել հասարակության բազմազանությունը:
 
Ուզում եք ասել` սա միտումնավո՞ր քաղաքականություն է, որ տարվում է իշխանությունների կողմից:
 
Սա հարմարավետ քաղաքականություն է. իրենք գիտեն՝ ինչպիսին պետք է լինի հասարակությունը, որպեսզի չհասկանա, թե ովքեր են իրեն իշխում և ունակ չլինի ընդվզել դրա դեմ: Սա ուղղակի հասարակությունն իրենցից ավելի հետամնաց, իրենցից ավելի փչացած և իրենցից ավելի կախված դարձնելու քաղաքականություն է, քանի որ ցանկացած ազատամտություն վտանգ է իրենց գոյության նկատմամբ:
 
Հիմա լավ է, որ սկսվել են ինտելեկտուալ բանավեճեր: Բայց, ցավոք, այդ բանավեճերում մեծ տեղ է գրավում տարբեր «իզմերի» միջև «հակադրող» պայքարը, սոցիալիզմ, կապիտալիզմ, լիբերալիզմ, նացիոնալիզմ… Մինչդեռ դրանք դարեր շարունակ բազմաթիվ (նաև իրարամերժ) իմաստներով ծանրաբեռնված հասկացություններ են, որոնց կլիշեացումը բերելու է անվերջ փիլիսոփայական վեճի: Կարծում եմ՝ լավ կլիներ ազատվել այդ «իզմերից», գալ դրանց հիմքում ընկած բաղադրիչ գաղափարներին և ավելի շոշափելի, պրակտիկ բանավեճ ծավալել, թե ինչպիսի Հայաստան ենք ուզում: Ես անձամբ գտնում եմ, որ պետք է ունենանք ազատ մտածելու ու ապրելու հնարավորություն տվող երկիր:
 
Շատերը խոսում են այն մասին, որ Ամերիկան անդեմ, կոսմոպոլիտ պետություն է, չգիտի` ազգն ինչ է, հայրենասիրությունն ինչ և այլն: Ըստ իս, ԱՄՆ ամենանացիոնալիստական պետություններից է, քանի որ կարողանում է իր այսպես կոչված «կոսմոպոլիտ», «լիբերալ» և «ապազգային» գաղափարներով հանդերձ տալ մարդկանց «երազանք» և հպարտություն մտցնել ամերիկացու մեջ իր ամերիկացի լինելու համար, ինչպես նաև հանդես գալ «համաշխարհային արժեքների» ջատագովի դերում (դրա՝ իրականության հետ համապատասխանությունն այլ հարց է):
 
Մենք էլ ասում ենք հին ժողովուրդ ենք, պատմություն ունենք:
 
Այո, թանգարան ենք բաց երկնքի տակ, իսկ կյա՞նքը որտեղ է: Մարդիկ փախչում են այս միջավայրից՝ գտնելու ինքնադրսևորման հնարավորություն: Հայաստանը չի տալիս ապրելու միջավայր, տալիս է մեռնելու միջավայր՝ որպես անհատականություն: Ստիպում մեռնել որպես անձ՝ դնելով քո վրա «բաց երկնքի տակ եղած թանգարանն» անձեռմխելիորեն պահպանելու ու քո սեփական դիմագիծը «նախնիների ադաթներով» լղոզելու, ջնջելու պարտադրանք: «Պապերի ստեղծածը» պատճենելն ու մեխանիկորեն վերարտադրելն էլ մատուցվում է որպես ամեն հայի սուրբ պարտականություն և ազգային գիտակցության բարձրագույն դրսևորում: Մինչդեռ առանց նորի ստեղծման սա կործանման տանող ճանապարհ է:
 
ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ

 lragir.am 16/03/10