ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԿԱՐՈՂ Է ԸՆՏՐԵԼ

Արսեն Խառատյան, արևելագետ-կոնֆլիկտաբան, Ամերիկայի Ձայնի հայկական ծառայության լրագրող
 
Մոտ երկու տարի Հայաստանում չեք:  Ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ն էր Հայաստանը երկու տարի առաջ և ինչպիսի՞ն է այն  հիմա: Ի՞նչ է փոխվել:
 
Շատ բարդ հարց է: Քանի որ երբ ներսում չես, գործընթացներն ավելի ուրիշ կերպ ես  տեսնում: Իսկ այս պահին Հայաստանի մասին պատկերացումներս հիմնականում էլեկտրոնային մամուլի միջոցով են ձևավորվում: Այսինքն` ես տեսնում եմ, որ մեր ֆունդամենտալ խնդիրներն ավելի են խորացել. մեծ հաշվով, մեզանում խորանում կամ կարծրանում է այն համակարգը, որը կա, այսինքն`ավտորիտար ռեժիմը: Իշխանությունը, քանի որ իշխանության եկել է արյան գնով, երկարացնում է այդ իշխանությունը և դա անում ու անելու է ամեն գնով: Դեռևս 2008-ի մարտի մեկից հետո ինձ համար ակնհայտ էր, որ եթե իշխանությունը զենքով գնում է ժողովրդի դեմ, դա իր վերջին ռեսուրսն է: Այսինքն` ինքը խոսելու ռեսուրս էլ չի թողել, ինքը ժողովրդի հետ մերձենալու և հնարավոր կամուրջներ կառուցելու, այդ ժողովրդի կամքն ու ցանկությունն իր մեջ արտացոլելու այլ հնարավորություն չունի: Իսկ ժողովուրդն էլ իրականում այլևս ուրիշ ձև չունի պայքարելու, փողոցը փորձեց, դատարանը փորձեց, ինստիտուցիոնալ բոլոր հնարավոր ձևերը փորձեց ու հասկացավ, որ եղած միջոցներով պայքարելը չի ստացվում և ուժասպառ եղած այլևս չի հավատում, որ ինչ-որ մեկի միջոցով (կառավարություն, պետական համակարգ և այլն) որևէ բան կարող է փոխվել իր կյանքում: Արդյունքում նորից կանգնում ենք նույն կոտրած տաշտակի առջև. մարդը կամ լքում է տարածքը, այս դեպքում երկիրը, եթե կարողանում է իհարկե, կամ էլ շարունակում նվաստացվել իր հայրենքում:  
 
Երկու տարի առաջ  Դուք ընդդիմության ակտիվիստներից էիք: Այսօր կա՞ այդ ընդդիմությունը, Ձեր պատկերացումները նո՞ւյնն են մնացել նրա նկատմամբ:
 
Այո, իհարկե, մենք միշտ ունենք ընդդիմություն: Ուզում է լավը լինի, ուժեղ կամ թույլ լինի, բայց ընդդիմությունը միշտ կա: Հարցն այլ հարթությունում է: Արդյոք այդ ընդդիմությունը գաղափարակա՞ն ընդդիմություն է... կարծում եմ, որ մեծ հաշվով ոչ: Հիմա, երբ հետևում եմ նաև Ձեր հարցազրույցների շարքին, որտեղ ինձ համար շատ կարևոր մարդիկ տարբեր կարծիքներ են հայտնում և որտեղ ոմանք ասում են, թե ընդդիմություն չկա, ես, այնուամենայնիվ, չեմ կիսում նրանց կարծիքը: Ընդդիմություն կա, ուղղակի ընդդիմությունն այս երկու տարվա ընթացքում աստիճանաբար քայքայվում է: Քայքայվում թե ներքին, թե արտաքին պատճառներով: Արտաքին ասելով նկատի ունեմ այն, որ իշխանությունը շատ կոնկրետ աշխատեց այդ ընդդիմությունը կամաց-կամաց, փուլ առ փուլ քայքայելու ուղղությամբ: Իսկ ներսում  ընդդիմության թուլանալու պատճառը հիմնականում էական գաղափարական տարբերություն չունենալն է: Եվ սա մեր երկրի քաղաքական դիսկուրսի ամենամեծ խնդիրներից է: Ի սկզբանե այդ ընդդիմությունը չէր ասում` ես եկել եմ առաջարկելու քաղաքական պետական այլ համակարգ: Եվ հենց սա էլ առհասարակ մեր ունեցած բոլոր ընդդիմությունների ամենամեծ խնդիրն է: Այսինքն` չէր ասվում եկեք գնանք սոցիալիզմի, որովհետև  տեսնում ենք` կապիտալիզմը մեր երկրում չի աշխատում: Ընդդիմությունը խոսում էր երկրում եղած անօրինականության ու ամենաթողության, բարոյականության պակասի, հաճախ շատ կոնկրետ պրոբլեմների մասին: Ընդ որում, դա պարբերաբար անում էր խարիզմայով կամ առանց դրա, ճիշտ կամ սխալ քաղաքական հաշվարկներով, բայց ըստ էության որևէ կոնցեպտուալ տարբերություն, ասենք այն մասին, թե պետությունն ինչպես պետք է կառավարվի, կամ ինչպիսի հասարակարգի առաջարկ ունի ինքը, մեծ հաշվով չէր առաջարկվում: Ասվում էր մոտավորապես հետևյալը. ես կգամ իշխանության և կանեմ այն, ինչ դու ես անում, պարզապես ավելի լավ, ավելի արդյունավետ և այլն:
 
Հայաստանում ի՞նչ գաղափարներ, ի՞նչ նոր ծրագրեր են պետք: Արդյոք ՀԱԿ-ը դրանք առաջարկելուց հետո կկարողանա դուրս գալ ներկա վիճակից:
 
Ես ինքս այս պահին չունեմ այդ սպեղանին, այսինքն` գաղափարախոսության կամ հասարակարգային մոդելի տեսանկյունից այնպիսի մի առաջարկ, որ համոզված եմ, թե պիտի առավել գործունը լինի Հայաստանի պարագայում: Այն, ինչ պիտի ասեմ, դեռևս սաղմնային մակարդակում է, սակայն փորձեմ ընթերցողի համար առավել հասկանալի ձևակերպումներ գտնել: Կարծում եմ, որ Հայաստանը կարող է ընտրել մի առանձին ճանապարհ և սկսելով տարածաշրջանում յուրօրինակ տրամաբանություն քարոզել:
 
Եկեք հարց տանք ինքներս մեզ, այ ինչու է Հայաստանն ընտրել ժողովրդավարության, շուկայական տնտեսության և այլն ճանապարհը: Սրան ամենատարբեր պատասխանները տվողներ կգտնվեն: Ոմանք կասեն` դե ավելի լավ ձևաչափ աշխարհը չունի, կամ դե հիմա դրան են փող տալիս ուժեղները ու պահանջում, մենք էլ անունը ժողովրդավարություն դրած յոլա ենք գնում: Ու այսպես` շատ տարբեր այլ պատասխաններ: Կարծում եմ, սակայն, որ կարելի է խոսել լիովին այլ տրամաբանությամբ: Չնայած նրան, որ և ժողովրդավարության, ազատ շուկայի ու կապիտալիզի գաղափարները, որոնց վրա ընդհանուր առմամբ կառուցված ու կառուցվում են աշխարհի շատ զարգացած երկրներ, որպես այդպիսին իրենց սպառել են: Հենց թեկուզ միայն այն պատճառով, որ իրենք այսօր ապրում են ապագայի ռեսուրսի հաշվին` շահագործելով երկրի ընդերքն ու ազդելով կլիմայի վրա: Բայց սրա մասին` մեկ այլ առիթով:
 
Հիմա կրկին վերադառնում ենք հայտնի “ինչ անել”-ուն: Մի շատ պարզ հնչող, բայց կարծում եմ, որ բարդ իրագործելի տարբերակ կա: Պետք է հասնել նրան, որ  խաղաղությունը դառնա ապագայի այն նպատակը, որին մենք ցանկանում ենք հասնել: Ընդ որում, խաղաղությունը և ներքին` մարդու մակարդակում, և աշխարհի հետ մեր հարաբերությունները կառուցելու ու զարգացնելու առումով: Այսինքն` հասնել նրան, որպեսզի երկրներն ու ժողովուրդներն ընդունեն “խաղաղության սահմանադրություններ”: Ի սկզբանե ասեմ, որ մեր ազգայնականությամբ ու պատերազմներով լեցուն աշխարհի ու տարածաշրջանի համար առաջին հայացքից անիրականանալի մի բան եմ ասում: Անիրականանալի այս պահին քաղաքական դաշտում գործող և իշխանության գալ ցանկացողների, սակայն ոչ երբեք իդեալիստների համար: Հուսով եմ, որ վաղ թե ուշ սա է լինելու աշխարհի ու մարդկության զարգացման հեռանկարը և կարծում եմ, որ գոնե արժե քննարկել, թե մենք որպես երկիր ու պետություն, ժողովուրդ ու առանձին անհատներ, որքան հավանական ենք համարում ասենք ունենալ “խաղաղության սահմանադարություն”:
 
Մի քիչ չակերտները կբացեիք, ասենք`  ի՞նչ ենք հասկանում սահմանադրական խաղաղություն ասելով. խաղաղություն հարևանների՞ հետ, ներսո՞ւմ խաղաղություն:
 
Մի փոքր պարզաբանեմ ասածս: Ո՞րն է, օրինակ, մեր ժողովրդի համար հավաքական գիտակցության կարևորագույն էլեմենտը... Դա թուրքի հետ կռի՞վն է, հայ-ադրբեջանական պատերա՞զմը, թե գուցե այլ մի բան... սոցիոլոգ ու ազգագրագետ ընկերներիցս շատերը կարող է չհամաձայնվեն ինձ հետ, սակայն կարծում եմ, որ մեր հասարակության մեծամասնության համար հայ-ադրբեջանական պատերազմն անցած փուլ է (հաղթողի սինդրոմ): Մնում է մեր կռիվը թուրքի հետ, զորօրինակ համաձայնագրերի շուրջ ծավալված քննարկումները: Միաժամանակ  ադրբեջանական հասարակության համար իրենց ինքնության ձևավորման կարևոր էլեմենտը հայատյացությունն է (պարտվողի սինդրոմ) և այդ ժողովրդի “ազերիականացումը” մեր աչքի առջև տեղի է ունենում հենց այդ գաղափարի վրա: Այս տրամաբանությամբ մենք շարունակելու ենք միմյանց հանդեպ ատելություն ծնող և ատելության վրա սերունդներ ու հասարակություն կառուցող տարածք մնալ: Մեծ հաշվով, սա չի կարող լավ բանի հանգեցնել: Կարծում եմ, որ եթե մենք կարողանանք մեր մեջ ուժ գտնել և ասել, որ հարաբերություններն այսուհետ կառուցելու ենք կախված նրանից, թե դիմացինը որքանով է հարգում խաղաղությունը որպես բարձրագույն և կարևորագույն արժեք ու նպատակ, ապա կարող ենք հասնել նրան, որ մեր հարևանների ու ողջ աշխարհի հետ քննարկման դիսկուրսը լիովին այլ մակարդակում կլինի:
 
Որպես մեկնարկային կետ կարող ենք ընտրել նույն ՄԱԿ-ի հռչակագրերը, որտեղ արտացոլված մարդու իրավունք կոչվածն ու սկզբունքները, որոնց վրա այսօրվա աշխարհը ենթադրաբար պետք է կառուցվի, և ապա փորձել այդ գաղափարներն ավելի նորացված, ավելի ուժեղացված առաջ տանել: Այս ամենն ասելով հանդերձ, նորից գամ նրան, որ ես ինքս էլ չունեմ հասարակական-պետական կարգի ռադիկալ տարբերվող մոդելի այսօրեական առաջարկ: Այն, ինչ ասում եմ, բավական հում է, բայց կարծում եմ արժե քննարկել: Այս առումով, իհարկե, շատ դժվար է հայաստանյան որևէ ընդդիմության առաջարկել նման գաղափարախոսական պլատֆորմ: Ինձ համար շատ սիրելի մարդիկ, ինչպիսիք են, օրինակ, Ժիրայր Սէֆիլյանը, Տիգրան Խզմալյանը, խոսում են այն մասին, որ բարոյականությունը պետք է լինի հիմքերի հիմքը: Շատ լավ գաղափար է, գեղեցիկ հնչող, բայց դրան հասնելու համար որևէ կոնկրետ մեխանիզմ դեռևս չեն առաջարկում, կամ գոնե ինձ համար համոզիչ չեն:
 
Ձեր նշած գործիչները նշում են սոցիալիզմի, սեփականության գաղափարի  անհրաժեշտությունը: Ի՞նչ եք կարծում, ապագայի Հայաստանը սոցիալիստական կարո°ղ է լինել:
 
Ինքը`գաղափարը լավն է, սակայն այսօրվա աշխարհում դրա շուրջ քննարկումները մեծամասամբ սահմանափակվում են ձախակողմյան ինտելեկտուալ շրջանակներով միայն: Այսինքն`եթե օրինակ գնանք աշխարհի տարբեր առաջադեմ համալսարանական միջավայրեր, տարբեր գիտական ու հրապարակախոսական շրջանակներ, կտեսնենք, որ սոցիալիզմն ու սոցիալական արդարության գաղափարը շարունակում են արդիական մնալ: “Սոցիալական փոփոխություն” բառակապակցությունն էլ փոխարինել է “հեղափոխություն” բառին:
Սակայն կարծում եմ, որ և մենք, և աշխարհն ընդհանրապես գաղափարների լճացման փուլում ենք, չնայած դրանց պատճառները տարբեր են: Եթե Միացյալ Նահանգների ու շատ եվրոպական երկրների պարագայում, մեծամասամբ միջին խավին հատուկ հարմարվողականության մեջ ապրող մարդը խնդիր չունի հասարակարգային փոփոխության անվերջ փնտրտուքի, ապա սոցիալական փոփոխություն-հեղափոխության մեր փորձերը շարունակ սպանվում են օրորոցում:  Այնուամենայնիվ, կուզեի Տիգրան Խզմալյանից լսել, թե ինչպես է ինքը տեսնում փոփոխության մեր ուղին:
 
Նոր ուժ, նոր գաղափարներ հնարավո՞ր է ՀԱԿ-ի միջից  ծնվի, նա կարո՞ղ է նոր գաղափարներ մատուցել հանրությանը:
 
Խնդիրն այն է, որ ՀԱԿ-ը կարծես ինստիտուցիոնալ առումով այն մակարդակին չի հասել, որում պիտի լիներ: Ուժեղ անհատականությունները, որոնց գոյությունն ապահովում է այլ անհատների կամ խմբերի համախմբումը, կարող է կարճաժամկետ հաջողություններ ունենալ: ՀԱԿ-ի հաջողության բանալին հետևյալում է. յուրաքանչյուր պահի այս կամ այն լիդերի բացակայության պարագայում այն պիտի կարողանա արդյունավետ գործել, իսկ եթե նրա գոյությունը անձերով է պայմանավորված լինելու, ապա բարդ է լինելու: Կա իհարկե գանդիական Հնդկաստանի օրինակը, որը կարողացավ բրիտանական գաղութատիրությունից ազատվել` էլի մեծ հաշվով կախված լինելով մեկ անձից: Նելսոն Մանդելան կարողացավ աշխարհի ամենաառաջադեմ սահմանադրությանը հասնել իր երկրի համար, իսկ Մարթին Լյութեր Քինգն իր կյանքի գնով Օբամային նախագահ դարձրեց: Աշխարհում սոցիալական փոփոխության համար պայքարող այս մարդկանց հաջողությունն, ըստ իս, պայմանավորված է ինքնազոհությանը պատրաստ լինելու իրենց կամքով ու կարողությամբ:    
 
Լևոն Տեր-Պետրոսյանը անձնազոհության պատրա՞ստ չէ որպես անձ, որպես առաջնորդ:
 
Իհարկե ոչ, եթե պատրաստ լիներ, հիմա մենք ուրիշ Հայաստանում կապրեինք: Բայց վստահ եմ, որ պատրաստ են և այժմ էլ ապացուցում են, որ պատրաստ են ՀԱԿ-ի մեր այլ ընկերներ, օրինակ Նիկոլը: 
 
Որպես ամփոփում ի՞նչ կասեք:
 
Հայաստանում կարծում ենք, որ աշխահը բուլկի է, մենք էլ միջի միակ չամիչը: Իսկ երբ դուրս ես գալիս, հասկանում ես, որ մեզանից այն կողմ աշխարհն այնքան մեծ է ու հաճախ քեզանով ամենևին էլ չհետաքրքրված, որ շատ բաների այլ կերպ ես նայում: Հեռանկարս իհարկե Հայաստանն է, իսկ մտավախությունս ցավոք այն, որ խնդրիները կարող են այնքան խորանալ, որ հետո շատ ավելի բարդ լինի ունենալ այն, ինչ մենք կարող ենք ունենալ, այն, ինչ մեզ Աստված է տվել:
 
ԶՐՈՒՑԵՑ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ՊԱՊՅԱՆԸ

lragir.am 03/02/2010