«Բիզնեսուիք«. «Իլհամը թուլակամ մարդ է«

 Panorama.am 25/11/09

Ամերիկյան հեղինակավոր «The Business Week« ամսագիրը նոյեմբերի 24-ին լույս տեսած համարում զետեղել է «Անկայունության աղմուկն Ադրբեջանում« վերտառությամբ նյութ: Հոդվածը պարբերականի թղթակից Մաչեյ Ֆալկովսկու ռեպորտաժն է Բաքվից, որտեղ պատմում է Ադրբեջանի, այդ երկրում ապրող մարդկանց ու իշխանությունների մասին:

Հոդվածագիրն իր տպավորություններն ամփոփել է նյութի հենց սկզբում. «Նավթով հարուստ կասպիական պետությունն` առայժմ անհերքելի ապացույցներով, պնդում է, թե համաշխարհային անկումը շրջանցել է: Այժմ աճում է այլախոհությունը. իսլամակ կոչերն էլ ավելի ազդեցիկ են դառնում«:

Իր այս եզրահանգումը թղթակիցը հիմնավորել է մի շարք փաստերով, որոնց ականատես է դարձել Ադրբեջանում և նկարագրել է իր նյութում:

Հեղինակը, ներկայացնելով շարքային ադրբեջանցիների կյանքն, անդրադառնում է իրեն ման տված տաքսու վարորդ Յագային, ով ապրում է Բաքվի Պաթամդարդ թաղամասում: Վերջինս, պատմել է իր առօրյայի մասին` նշելով, որ օրվա հացի համար գրեթե անընդհատ աշխատելուց հետո իր ազատ ժամանակն անցկացնում է օղի խմելով ու մարիխուանա ծխելով: Տաքսիստ Յագան Մաչեյ Ֆալկովսկուն հայտնել է, որ հարևաններով սիրում են վերհիշել խորհրդային բարի ժամանակները, խոսել իրենց նախկին հարևան հայերի մասին, և ամեն անգամ ծիծաղում են, երբ երկրի նախագահ Իլհամ Ալիևը հեռուստատեսությամբ կրկին խոստանում է Ղարաբաղը զենքի ուժով հետ բերել:

«Նրանք ամեն օր սուտ են խոսում և խաբում են մեզ«,- նկատի ունենալով երկրի իշխանություններին իր հերթին նշել է Ջագայի ընկեր Ռամիզը:

Հոդվածագիրը նկատում է, որ չնայած վերջին երկու տարիներին պաշտոնապես գրանցված հսկայական տնտեսական աճին, նավթից ստացված եկամուտներին ու ճգնաժամի պայմաններում ֆինանսական կայունությանը, Բաքվից դուրս գտնվող բնակավայրերում ժամանակը կանգ է առել հարյուր տարի առաջ: Միևնույն ժամանակ հոդվածագիրը կասկածանքով է վերաբերում Ադրբեջանի իշխանությունների` տնտեսական ճգնաժամի բացասական ազդեցության մասին պնդումներին ու ներկայացնում Բաքվի քաղաքական և տնտեսական հետազոտությունների կենտրոնի ղեկավար Հիքմեթ հաջիզադեի դիտարկումը. «Ամբողջ աշխարհն է արդեն պայքարում ճգնաժամի դեմ, բայց մեր կառավարությունը նախկինի պես պնդում է, որ ինչ-որ հրաշքով այն շրջանցել է Ադրբեջանին: Չէր ազդել, քանի դեռ նավթի գները կտրուկ չէին ընկել և Բաքվում շինարարությունը կանգ չէր առել«:

Հոդվածագիրը նշում է, որ այսօր արդեն բավականին թվով ձեռնարկություններ կանգնած են, շինարարությունը լուրջ խնդիրների առաջ է, մարդկանց աշխատավարձն ամիսներով ուշացնում են, իսկ սղաճը երկնիշ թվով է նշվում:

«Ճգնաժամը հասարակ մարդկանց կյանքը գնալով դժվարեցնում է«,- գրում է հեղինակը:

Անդրադառնալով քաղաքական կյանքին, հեղինակը նշում է, որ ի տարբերություն Հայաստանի ու Վրաստանի, որտեղ կան ընդդիմադիր ուժեր և հանրային բողոք, Ադրբեջանը կայուն երկրի տպավորություն է թողնում: Ըստ հեղինակի, այս տպավորությունը հիմնված է այն պնդման վրա, թե Ալիևը ուժեղ է և կարևորագույն, հատկապես` արտաքին քաղաքական և նավթարդյունաբերության ոլորտին առնվող որոշումները միայնակ է կայացնում: Հեղինակը, հիշեցնելով Հեյդար Ալիևի, նրա իշխանության օրոք ձևավորված վախի մթնոլորտի մասին, նշում է, որ վերը շարադրված պնդումն էլ հայր և որդի Ալիևների միջև հավասարության նշան դնելու հետևանք է: Սակայն, հեղինակին հաջողվել է անունները չհրապարակելու դիմաց, հնարավորինս օբյեկտիվ գնահատականներ ստանալ Ադրբեջանի ազդեցիկ փորձագետներից: Վերջիններից մեկն ասել է. «Իլհամը թուլակամ մարդ է« նա վախենում է լրագրողների հետ շփումից, խուսափում է հանրությունից, թուլություն է դրսևորում ռիսկերի նկատմամբ: Պաշտոնավարման առաջին շրջանում նա ապացուցեց, որ ընդունակ և խելոք մարդ է, բայց քաղաքական խաղերում չի կարող հավասարվել հորը«:

Հեղինակը նշում է, որ Հեյդար Ալիևն իր ինքնակալական ռեժիմի հիմքը դարձրել էր հայրենակիցներից` նախիջևանցիներից բաղկացած կլանը: Մինչդեռ Իլհամի մտերիմները Բաքվից են, հիմնականում` կնոջ` Մեհրիբանի շրջապատը: Սակայն ի տարբերություն Թուրքմենստանի նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովի, նա իշխանության գալուսց հետո չկարողացավ ձերբազատվել ,նախկին գվարդիայիայիե անդամներից: Հոդվածագիրը նշում է, որ այդ ուղղությամբ միակ փորձը եղել է 2005 թվականի նոյեմբերին, երբ ձերբակալվեցին նախարարներ Ֆարհադ Ալիևն ու Ալի Ինսանովը: «Այնուամենայնիվ հին գվարդիայի ներկայացուցիչների մեծ մասը պահպանեցին իրենց պաշտոնները: Ադրբեջանական քաղաքական կյանքի մեկնաբաններից շատերը վստահ են, որ հենց նրանք են կուլիսների հետևից կառավարում, այլ ոչ` նախագահը, մասնավորապես` նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Ռամիզ Մեխտիևն ու ներքին գործերի նախարար Ռամիլ Ուսուբովը«,- նշել է Մաչեյ Ֆալկովսկին:

Հեղինակն Իլհամ Ալիևի աճող թուլության մյուս վկայությունն է համարում երկու կլանների միջև ծագած անհաշտ մրցակցությունը: Խոսքը ,նախիջևանցիներիե և ,երազներիե (Հայաստանում ծնված կամ Հայաստանում կրթություն ստացած ադրբեջանցիների մասին է խոսքը, որոնց Ադրբեջանում անվանում են ,երևանյան ադրբեջանցիներե, ռուսերեն` ЕрАз – Ереванские азербайджан) կլանների մասին է, որոնց մեջ են ընդգրկված երկրի բոլոր կենտրոնական ու տարածքային պետական մարմինների գրեթե բոլոր աշխատակիցները: ,Կառավարող էլիտայի ներսում կոնֆլիկտներն ու լարվածությունը, այդ թվում ,նախիջևանցիներիե ու ,երազներիե հակամարտությունը, ևս մեկ սպառնալիք է: Այն սնվում է նավթային եկամուտները կիսելու մրցակցությունիցե,- արձանագրել է Ադրբեջանի Ռազմավարական և ազգային հետազոտությունների կենտրոնի ղեկավար Լեյլա Ալիևան: Հեղինակը նշում է, որ այս կլանների միջև բախման ցայտուն դրսևորման վերջին դեպքն այս տարվա փետրվարին պաշտպանության նախարարի տեղակալ Ռաիլ Ռզաևի սպանությունն էր:

Անդրադառնալով ներքին կայունության իրական սպառնալիքներին` ամերիկացի թղթակիցը դրանց թվում նշում է զանգվածային կոռուպցիան, կաշառակերությունը, հովանավորչությունը, ինչպես նաև տնտեսության կախվածությունը վառելիքա-էներգետիկ ռեսուրսներից: ,Նման խնդիրների դեմ պայքարող ոչ մի երկիր չի կարող կոչվել անվտանգ կայունե,- փաստում է հոդվածագիրը: Նրա դիտարկմամբ, այս ամենի հետևանքով ադրբեջանական հասարակության մեջ օրեցօր մեծանում է դժգոհությունը: ,Հիմնվելով փորձագետների ու հասարակ մարդկանց հետ ունեցած տասնյակ հարցազրույցների վրա, ես կասեի, որ ադրբեջանցիներից շատերը կորցրել են լավ ապագայի նկատմամբ հավատը: Հասարակ մարդիկ հաճախ են ընդգծում, որ իրենք այլևս չեն հավատում, որ բաժին կունենքն նավթի ու գազի վաճառքի եկամուտներից: Նրանք չեն վստահում կառավարությանը` դրա անդամներին ընկալելով որպես ,մակաբույծներե, ովքեր հոգում են բացառապես սեփական կարիքներըե,- նշում է Մաչեյ Ֆալկովսկին:

Նրա խոսքով, թեև կարծիք կա, որ ադրբեջանական հասարակությունը պասիվ է և իշխող վարչակարգի համար վտանգ չի ներկայացնում, սակայն ուշադիր հետևողները փոփոխություններ են նկատում: ,երիտասարդների շրջանում հուզումները վերելքի վրա են, նրանք ստեղծել են իրենց կազմակերպությունները, ընդդիմադիր կայքերն ու բլոգները: Բաքվի պատերը ներկված են բազմաթիվ գրաֆիտիներով` սկսած ,F**k Bushե-ից վերջացրած ,Allah Akbarե-ով: ձախ շարժումը ևս թափ է հավաքումե,- վստահեցրել է Հիքմեթ Հաջիզադեն: