Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա. հայությունն ինտեգրվում է, երկնում և ծնում... արամվարդանյաններ և ռուբենկարապետյաններ

04/11/08

Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի Ախալցխայի մունիցիպալիտետի տարածքում կան 15 հայկական գյուղեր[1], որոնցից ամենամեծը Ծուղրութն է:

2007թ. պաշտոնական տվյալներով գյուղն ուներ 416 տուն` 1200 հայ բնակչությամբ[2]: Բացի հայերից, Ծուղրութում նախկինում բնակվել են նաև թուրքեր և հույներ, որոնցից առաջինները 1944թ. աքսորվել են Միջին Ասիա, իսկ հույները տեղափոխվել են մոտակա հունական Միքելծմինդա գյուղ:

Իր պատմությամբ[3], հնություններով[4] և անվանի մարդկանցով[5]  հարուստ այս գյուղը ներկայումս գտնվում է ոչ միայն Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանին հատուկ սոցիալ տնտեսական վատթար վիճակում, այլ նաև` հոգևոր և սեփական իրավունքների պաշտպանության իմաստով: Գյուղն իսպառ բարոյազրկված է:

Նախևառաջ, նշենք մեկ կարևոր փաստ. 1991թ. ի վեր, երբ նորանկախ Վրաստանում սկսվեցին դանդաղորեն ձևավորվել տեղական ինքնակառավարման մարմինները (ՏԻՄ), գյուղն ի սկզբանե ուներ վրացի կառավարիչ (խորհրդային շրջանում այդ մարմինները կոչվում էին Գյուղական Խորհուրդներ, որոնց հիմքի վրա ձևավորվեցին նոր անվանում ունեցող մարմինները` Գյուղական Սակրեբուլոները (Ժողովները)): Հայկական գյուղում վրաց պաշտոնյայի գոյության փաստն ինքնին ապացուցում է, որ նախ` գյուղում ի սկզբանե գործել է վրաց պետական մեքենան, երկրորդ` գյուղն անտարբեր է եղել իր խնդիրների լուծման հանդեպ:

Եվ միայն 2002թ. Վրաստանում անցկացված թվով 3-րդ ՏԻՄ ընտրություններում գյուղի սակրեբուլոյի նախագահ ընտրվեց Ռուբեն Կարապետյանը:

Այդուհանդերձ,  այդպես էլ լուծում չստացան Ծուղրութ գյուղի բազմապիսի հիմնախնդիրները, որոնցից ամենակարևորը գյուղի խմելու ջրի ջրամատակարարման հարցն էր: Տեղացիների “ավանդական” դարձած խնդրագրերն անարձագանք են մնացել ինչպես Ախալցխայի ղեկավար շրջանակներում, այնպես էլ կենտրոնական իշխանությունների շրջանում: 

Նախկինում Ծուղրութ գյուղի հետ մեկ սակրեբուլոյի (տեղական ինքնակառավարման մարմնի) մեջ են ներգրավված եղել նաև վերջինիս հարևանությամբ գտնվող Ծիրա[6] և Միքելծմինդա[7] գյուղերը, որի հիմքի վրա` համաձայն 2005թ. վերջին Վրաստանի խորհրդարանի կողմից ընդունված ՏԻՄ նոր օրենքի (որով լուծարվեցին նախկին գյուղական տեղական ինքնակառավարման մարմինները և խոշորացվելով` վերածվեցին շրջանային ժողովների: Վերջիններս այժմ անվանվում են մունիցիպալիտետային ժողովներ) [8]` 2006թ. տեղի ունեցած ՏԻՄ ընտրությունների արդյունքում այս գյուղերը բոլորով միասին ունեն մեկ ներկայացուցիչ Ախալցխայի  մունիցիպալիտետի ժողովում (ներկայացուցիչն է Արամ Վարդանյանը), մեկ գործադիր ֆունկցիաներ իրականացնող պաշտոնյա (մենեջեր, որը ներկայումս Ռուբեն Կարապետյանն է (2002-2006թթ. Ծուղրութ, Ծիրա և Միքելծմինդա գյուղերի Սակրեբուլոյի նախագահ)), ինչպես նաև մեկ մասնագետ: Հետևաբար, առավելապես կարևորվում է այս գյուղերը ներկայացնող պաշտոնյաների դերն ու նշանակությունը` ինչպես գյուղերի զարգացման, այնպես էլ` ազգային ինքնության պահպանման գործերում:

Ինչպես արդեն նշեցինք, 2006թ. ՏԻՄ ընտրություններում Ծուղրութ, Ծիրա և Միքելծմինդա գյուղերից Ախալցխայի Մունիցիպալիտետի ժողովի պատգամավոր է ընտրվել ծուղրութաբնակ, 34-ամյա Արամ Վարդանյանը[9]: Ա. Վարդանյանի` որպես հասարակական գործչի ու հայության իրավունքների պաշտպանի առաքելություններն առավել կարևոր են դառնում, երբ հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ նա, սկսած 2008թ. մարտ ամսից, հանդիսանում է նաև Ծուղրութ գյուղի միջնակարգ, միաժամանակ նաև` Ծիրա և Միքելծմինդա գյուղերի տարրական դպրոցների տնօրենը (տարրականն ավարտելուց հետո Ծիրայի և Միքելծմինդայի  աշակերտությունը հաճախում է Ծուղրութի միջնակարգ դպրոց) [10]: Վերջինս, լինելով երիտասարդ, իր վրա վերցնելով այսչափ կարևոր և բազմաթիվ պաշտոն-պարտականություններ, որքան էլ ցավալի է, խորապես չի գիտակցում  Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի հայության խնդիրների բուն պատճառների ու դրանց վերացման ուղիների մասին:

Կոնկրետ իրեն վերապահված ոլորտի հիմնախնդիրներից ամենակարևորի`   դպրոցների տնօրենների ատեստացիայի խնդրի մասին, երբ չկարողանալով հաղթահարել լեզվական արգելքները, հայկական դպրոցների տնօրենները համատարած զրկվեցին իրենց պաշտոնների իրավական ձևակերպումներից և ձեռք բերեցին ժամանակավոր պաշտոնակատարի կարգավիճակ,  Ա. Վարդանյանն ունի հետևյալ կարծիքը. “Ես դեմ չեմ իմանալու վրաց պետական լեզուն, դա մեր հաջողությունն ու առավելությունն է: Ես նույնպես մասնակցել եմ նախորդ քննություններին և, անցնելով հիմնական փուլերը, կտրվել եմ վրաց լեզվի քննությունից` լեզվի չիմացության պատճառով: Դա իմ մեղքն է, եթե 34 տարի ապրել եմ այստեղ և չգիտեմ այդ լեզուն, դա իմ թերությունն է: Ես կասեմ հենց Ծուղրութի օրինակով, եթե ունենանք նորմալ մասնագետներ, ապա կարելի է սովորել”:

Փաստորեն, ըստ Ա. Վարդանյանի, 190 տարի վրացապատկան նահանգներում գտնվելով, Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի հայությունը չի տիրապետում վրաց լեզվին զուտ որակյալ մասնագետներ չունենալու պատճառով: 

Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի հայությունը հայոց լեզուն տարածաշրջանում որպես երկրորդ պետական լեզու հռչակելու խնդրի մասին, որն իրապես կլուծի բազմապիսի ազգային, հոգևոր, սոցիալ-տնտեսական և բարոյական շատուշատ խնդիրներ` Ա. Վարդանյանն այդ մասին իսպառ չունի տեղեկություն` և որպես Ախալցխայի Մունիցիպալիտետի պատգամավոր, և որպես Ծուղրութի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն:

Ինչպես Վրաստանի բոլոր հայկական դբրոցներում, այնպես էլ` Ծուղրութ և Ծիրա գյուղերի դպրոցներում (դպրոցները միասին ունեն 202 աշակերտ և 30 ուսուցիչներ) “Հայոց պատմություն” առարկան չկա պետական կրթական ծրագրում[11]: Սակայն այս դպրոցների պարագայում գոյություն ունի մեկ այլ “առանձնահատկություն”. Եթե շատ դպրոցներում այս բացը լրացվում է դպրոցների տնօրենների ջանքերով` ֆակուլտատիվ ժամերի հաշվին, ապա այստեղ “Հայոց պատմության” և դրա հիմքի վրա նաև` հայոց պատմության մասին մոռացել են արդեն տասնամյակներ ի վեր: Ծուղրութի դպրոցը Ախալցխայի թիվ 3 միջնակարգ դպրոցից հետո իր մեծությամբ երկրորդ հայկական դպրոցն է շրջանում: Իսկ տարբեր իմաստներով վատթար վիճակում գտնվողներից` առաջատարը: Ա. Վարդանյանի խոսքերով` նախկին ղեկավարները ոչինչ չեն պահանջել և ներդրել` հանուն դպրոցի բարեկեցության: “Դպրոցն ունի ավելի քան 200 աշակերտ[12] և այստեղ չկա հայոց պատմության ուսուցում: Ես աշխատելու եմ, որ այս տարի ունենանք հայոց պատմության ֆակուլտատիվ ժամեր, սակայն չունենք հայոց պատմության մասնագետներ”, նշում է Ա. Վարդանյանը:

Չնայած իր ոգևորված խոսքերին` Ա. Վարդանյանը որպես Ախալցխայի Մունիցիպալիտետի պատգամավոր, երբևիցե չի բարձրացրել այս հարցերը Մունիցիպալիտետի ժողովում: Զավեշտականն այն է, որ վերջինս` որպես այդ պաշտոնի ներկայացուցիչ, չի տեսնում ոչ մի խնդիր այդ բնագավառում. “Մենք խուսափել ենք ազգային հարցերի քննարկումներից: Այստեղ մեծ դեր է խաղում նաև լեզվի չիմացության գործոնը, երբ շատ քննարկումների մասնակիցներ հայ պատգամավորներն այդպես էլ չեն դառնում: Դրա մեղավորներն էլ մենք ենք: Այդուհանդերձ չկա ազգային խտրականություն: Գործադիրի մասով` մենեջերների և մասնագետների նշանակման հարցերում ևս չկա խնդիր: Ես հանդիսանում եմ Ծուղրութ, Ծիրա և Միքելծմինդա գյուղերի պատգամավորը Ախալցխայի Մունիցիպալիտետում և չեմ տեսել ոչ մի խնդիր”:

Նույն կարծիքին է նաև Ծուղրութ, Ծիրա և Միքելծմինդա գյուղերում Ախալցխայի մունիցիպալիտետի ներկայացուցիչ (գործադիր ֆունկցիաներ իրականացնող պաշտոնյա) Ռուբեն Կարապետյանը. “Մեր երեք գյուղերում միասին վերցրած 95%-ով հայեր են, չունենք խնդիր վրացիների հետ հարաբերություններում[13], միակ խնդիրը ոռոգման ջուրն է, 70% չափաբաժնով կա նաև խմելու ջրի հիմնախնդիր: Նախկինում պաշտոնյաների նշանակման և այլ հարցերում կային խտրականության դեպքեր, այժմ գնալով դրանք նվազում են”:

ՏԻՄ ոլորտում մի քանի գյուղեր իրար միացնելն ու այդպիսով Մունիցիպալիտետներում հայ պատգամավորների թիվը արհեստականորեն նվազեցնելը նույնպես խտրականության փաստ չի համարում Ռ. Կարապետյանը:«Ես այդ նույն փաստը կարող եմ ասել վրացական գյուղերի պարագայում. երեք, չորս, հինգ գյուղեր միացված են մեկ ընտրատարածքի մեջ: Ընդհանրապես, ինչ որ տեղի է ունենում հայկական գյուղերում, նույնը վրացական գյուղերի հետ է լինում»:

Ճիշտ է,Ախալցխայի պարագայում Մունիցիպալիտեի ժողովի հայ և վրացի  պատգամավորների թվակազմի հարաբերակցությունը համընկնում է Ախալցխայի մունիցիպալիտետի (շրջանի) ազգաբնակչության պաշտոնական տվյալների հարաբերակցությանը (Ախալցխայի Մունիցիպալիտետի ժողովն ունի 25 պատգամավոր, որից հայ են 9-ը կամ 36%-ը: Միաժամանակ` 2002թ. պաշտոնական տվյալներով Ախալցխայի մունիցիպալիտետի (շրջանի)  բնակչության թվաքանակը հասնում էր 46.134-ի: Այդ թվաքանակից 28.473-ը կազմում էին վրացիները, 16.879 (մոտավորապես` 17.000)- ը կամ 36,9%-ը` հայերը) [14], այնուամենայնիվ այդ նույնը բացարձակորեն չի կարելի ասել Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի մյուս Մունիցիպալիտետների մասին:

Այս ամենը խոսում են այն ցավալի փաստի մասին, որ Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի հայությունը հեռու է դեռևս միասնական մտածողությունից: Տարբեր մունիցիպալիտետ-շրջանների հայությունը, կտրված լինելով միմյանցից և փոխադարձորեն տեղյակ չլինելով մյուսի խնդիրների մասին, մինչ օրս չի կարողացել ձևավորել խնդիրների առաջադրման և հանուն այդ խնդիրների լուծման պայքարելու միասնական հայեցակարգ: Այս հողի վրա դեռ վաղ է մտածելն այն մասին, որ Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանում հայությունը կարող է դառնալ գործոն:

Իսկ այսպիսի հայ պաշտոնյաների գոյությունը, որոնք հեռու են հասարակական գործիչ համարվելուց և պաշտոնները կորցնելու վտանգից ելնելով վախենում են խոսել իրական խնդիրների մասին, դեռ չի խոսում այստեղի հայության` երկրի հասարակական-քաղաքական կյանքին մասնակցության, ինչպես նաև սեփական իրավունքների պաշտպանության երաշխիքների առկայության մասին:

Վահե Սարգսյան
«Միտք» վերլուծական կենտրոն

_____________
[1] Եթե այս թվին ավելացնենք Նախկին հունաբնակ, այժմ գերազանցապես հայաբնակ Միքելծմինդա և Ածղոր ավանից 2 կմ հեռավորության վրա Ձրյոխ (Ծրիոխի) նույնպես գերազանցապես հայաբնակ գյուղերը` ապա Ախալցխայի մունիցիպալիտետի հայկական գյուղերի թիվը կդառնա 17:  Միքիելծմինդա և Ծրիոխի գյուղերի մասին տես` Կարապետյան Ս., նշվ. աշխ., էջեր 242, 220: Ծրիոխի գյուղի մասին առավել մանրամասն տես` Սարգսյան Վ., Սամցխե-Ջավախք-Ծալկա տարածաշրջանի Ածղոր բնակավայրի մոռացված ու հերոս հայերն այսօր, http://www.natnews.info/index.php?news=217:
[2] Կարապետյան Ս., Ախալցխա (Սամցխե գավառ), Երևան, 2008, էջ 224:
[3] Թուրքական հրոսակախմբերի 1918թ. մայիսյան արշավանքների ժամանակ ծուղրութցիներն աչքի են ընկնում իրենց խիզախությամբ` գյուղի ինքնապաշտպանության համար կազմակերպելով ինքնապաշտպանական խմբեր:
[4] Ծուղրութի տներից մեկում է պահվում 974թ. Հովհաննես գրչի ձեռքով ստեղծված 395 էջ ծավալով հռչակավոր մագաղաթյա Ավետարանը, Գինոսյանների տանն է պահվում մեկ ուրիշ ավետարան` Ծուղրութի Կարմիր Ավետարանը: Իսկ 1830-ականներին կառուցված և 1881թ. վերաշինված Ծուղրութի Սբ. Սիոն (Սբ. Հակոբ) եկեղեցում պահվում է 1686 թ. Վենետիկում լույս տեսած “Ճաշոց գիրքը”: Ծուղրութցիներն իրենց տներում պահում նաև այլ` հնագիտական և եկեղեցական զանազան իրեր:
[5] Հիշատակենք այդ մարդկանցից միայն մեկին` հնագետ և բանասեր Կարո Ղաֆադարյանին (20.04.1907թ., Ախալցխա – 21.12.1976թ. Երևան):
[6] Համաձայն պաշտոնական տվյալների` 2007թ. հայկական Ծիրան ուներ 120 տուն` 480 բնակչով: Տես` Կարապետյան Ս., նշվ. աշխ., էջ 208: 2007թ. փետրվարի 14-ին վերաբացվել է Ախալցխայի շրջանի Ծիրա հայկական գյուղի Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցին: 1830 թվականին կառուցված եկեղեցու վերանորոգումն իրականացվել է գյուղացիների միջոցներով, տես` http://www.yerkir.am/arm/index.php?sub=news_arm&id=29179:
[7] Նախկինում հունաբնակ Միքելծմինդան այժմ բնակեցված է Ծիրայից այստեղ տեղափոխված հայերով: Գյուղում ապրում են նաև մի քանի ընտանիք վրացիներ: Ըստ Միքելծմինդա, Ծիրա և Ծուղրութ գյուղերից ընտրված Ախալցխայի Մունիցիպալիտետի ժողովի պատգամավոր Արամ Վարդանյանի` Միքելծմինդայում այժմ հայ ընտանիքների թիվը մոտավորապես հասնում է 50-ի:  
[8] Վրաստանի «Տեղական ինքնակառավարման մարմինների մասին» նախկին և ներկա օրենքների մանրամասն վերլուծությունը տես` Սարգսյան Վ., Վրաստանի տեղական ինքնակառավարման կառուցվածքային առնչությունները Սամցխե-Ջավախք-Ծալկայի հիմնախնդիրների հետ, “Երկիր”,  պաշտոնաթերթ ՀՅԴ Հայաստանի Գերագույն Մարմնի, 2006. սեպտեմբերի 1, համար #32/1902/, նույնը տես նաև` “Ակունք” անկախ պարբերական, 2006. սեպտեմբեր, թիվ 15-16 (83-84): 
[9] Նշենք, որ “Բագին” լրատվական կենտրոնի կայքէջում` http://www.bagin.info/default.asp?Lang=_Am&NewsID=957&SectionID=-1&PagePosition=6&search=Ախալցխա&mode=allwords     հասցեում տեղադրված 03.10.2007 | 15:45 ամսաթվով  մեկ հրապարակման մեջ Ծուղրութ, Ծիրա և Միքելծմինդա գյուղերից որպես Ախալցխայի Մունիցիպալիտետի ժողովի պատգամավոր նշվում է Ռուբեն Կարապետյանի անունը, որը ճիշտ չէ: Ռուբեն Կարապետյանը ներկայումս հանդիսանում է Ծուղրութ, Ծիրա և Միքելծմինդա գյուղերում Ախալցխայի մունիցիպալիտետի ներկայացուցիչ (գործադիր ֆունկցիաներ իրականացնող պաշտոնյա):
[10] Նշենք, որ Ծիրա և Միքելծմինդա գյուղերը երկուսը միասին ունեն մեկ տարրական (չորսամյա) դպրոց, որն ունի ներկայումս 23 աշակերտ: Խորհրդային շրջանում Ծիրա գյուղն ունեցել է ութամյա դպրոց:
[11] См – Национальний учебный план – для общеобразовательных �?кол 2008-2009 учебный год, Тбилиси, 2008, с. 27, 30.
[12] Համաձայն 2004թ. վիճակագրական տվյալների` Ծուղրութի միջնակարգ դպրոցի 11 դասարաններում սովորում էին 254 աշակերտներ, տես` http://www.noravank.am/file/article/127_am.pdf:
[13] Հենց մեր ներկայության ժամանակ ականատես եղանք մեկ դեպքի, երբ Ախալցխայի վրացական բնակավայրերից Ծուղրութի բնակչուհի Մանիկ Չախոյանի տուն են ներխուժել հարբած երիտասարդներ, որոնք պահանջել էին 40 լիտր օղի, որը իբր գնել էր այդ կինն ու փոխարենը չէր վճարել: Երբ ծեր կինը փորձել էր դուրս հանել իր տանից հարբած վրացիներին և ժխտել, որ ինքը կապ չունի այդ ամենի հետ` վերջիններս դիմել են ոստիկանություն: �?ստիկանները ծեր կնոջը քարշ են տվել Ախալցխայի ոստիկանության բաժին` մեղադրելով վերջինիս գողության մեջ: “Ես իրենց տալու փոխարեն` իրենք են ինձ քարշ տալիս ոստիկանների դռներով: Ինձ հիմա անմեղ տեղս դատելու են, ես ինչ անեմ, ում դիմեմ”, լացակումած բողոքում էր Մ. Չախոյանը:
[14] http://www.statistics.ge/_files/english/census/2002/Ethnic%20groups.pdf.

 Տպագրվել է հայերեն տարբերակով http://www.natnews.info լրատվական կայքէջում`    http://www.natnews.info/index.php?news=778&VivvoSessionId=3638322449096854873e8 հասցեում: