ԵՐԲ Է ՓՈԽՎՈՒՄ ՌԵԺԻՄԸ

Հեղափոխությունը Եվ «Սահմանադրական ճանապարհը»
 
Արդյո՞ք հեղափոխությունը դրական հասկացություն է: Ընդունելի՞ է, թե ոչ, քաղաքական համակարգի փոփոխության հեղափոխական ճանապարհը: Ի՞նչ է նշանակում «քաղաքական ռեժիմի փոփոխության սահմանադրական ճանապարհ» և արդյոք այն հակասում է հեղափոխական ճանապարհին: Կարծում ենք, որ որևէ հասարակություն իրավունք չունի անտեսել վերոնշյալ հարցերը, եթե մտադրություն ունի փոխել իրեն չգոհացնող քաղաքական համակարգը:
 
«Հեղափոխություն» (revolution) բառը ծագում է լատիներեն “revolver” բառից, որը նշանակում է «պտտեցնել»: Վերոնշյալ բառի, հատկապես արևմուտքում ամենալայն տարածումը գտած հիմնական բացատրությունը հետևյալն է. հեղափոխությունը դա կառավարվողների կողմից քաղաքական ռեժիմի (համակարգի) քանդումն է: Փաստորեն, հեղափոխությունը դա մի երևույթ է, երբ կառավարվողները փոխում են իրենց քաղաքական ռեժիմը: Իմիջիայլոց, բառի բացատրության մեջ խոսք չկա, թե ինչպես, ինչ մեթոդներով են կառավարվողները փոխում համակարգը, և վերջիններիս քանի տոկոսը պետք է մասնակցի այդ գործընթացին: Այս առումով որոշակի գաղափարներ ունեն միայն հեղափոխությունների տարբեր տեսությունները: Օրինակ, մարքսիստական տեսությունը հեղափոխությունը դիտարկում է որպես բռնի կերպով կատարվող գործողություն: Տեսություններ կան, որ միայն խաղաղ կերպով իրականացվող հեղափոխությունների կողմնակից են և այլն: 
 
Պարզելով, որ հեղափոխությունը դա ընդամենը կառավարվողների կողմից իրենց քաղաքական ռեժիմի փոփոխության իրականացումն է, կարո՞ղ ենք արդյոք ասել` դրական երևույթ է ռեժիմի փոփոխությունը, թե ոչ: Սա նույնն է, եթե օրինակ, հարցնենք, թե լա՞վ է արդյոք փոխել բնակավայրը: Ակնհայտ է, որ մի դեպքում փոփոխությունը կարող է դրական լինել, մյուս դեպքում` ոչ:
 
Բացի այդ, պետք է նշել մի շատ կարևոր հանգամանք: Ռեժիմի փոփոխությունը չի կարող գոհացնել բոլորին: Օրինակ, բռնապետական ռեժիմը փոխելուն միտված հեղափոխությունը չի բխելու իշխող խմբի և նրա սպասարկուների շահերից և միաժամանակ մեծամասամբ դրական երևույթ է հանդիսանալու այդ ռեժիմից ճնշվածների համար: Սակայն հնարավոր է, որ ժողովրդավարական ռեժիմը տապալելու նպատակով նույնպես հեղափոխություն իրականացվի (պատմության մեջ կան նման օրինակներ) և այս դեպքում բռնապետության սիրահարներն են շահող դուրս գալու:
 
Վերոնշյալ վերլուծության ներքո անհիմն են դուրս գալիս բոլոր այն պնդումները, թե իբր հեղափոխությունն անպայման հակասում է սահմանադրական ճանապարհով իրականացվող ռեժիմի փոփոխությանը:
 
Հարկ է նշել, որ ժողովրդավարական հեղափոխություն իրականացնողների համար հակաժողովրդավարական ռեժիմի կողմից հաստատված “օրենքները” չխախտելը չի կարող լինել պարտադիր պայման, քանզի այդ «օրենքները» կարող են իրենց բնույթով լինել հակադեմոկրատական, այսինքն` հակասահմանադրական: Բացի այդ, յուրաքանչյուր գործողության սահմանադրականությունը որոշվում է ըստ վերջինիս` ժողովրդի կողմից ընդունված պայմանագրին`սահմանադրությանը (ոչ թե օրենքներին) համապատասխանության: Ըստ այդմ, մարդկանց ինչ որ մի գործողություն կարող է լինել «անօրինական», սակայն սահմանադրական:
 
Երբեմն «սահմանադրական ճանապարհ» ասելով, պատկերացնում են քաղաքական ռեժիմի փոփոխության իրականացում բացառապես ընտրական գործընթացների միջոցով: Այս պատկերացումը չափազանց  աղոտ է և հստակեցման կարիք ունի: 
 
Նախ, պատկերացնենք մի երկիր, որտեղ de facto ավտորիտար կամ օլիգարխիկ քաղաքական համակարգ է հաստատված, որը, սակայն, de jure համարվում է դեմոկրատական համակարգ ունեցող պետություն: Այսպիսի իրավիճակը կարող է պայմանավորված լինել հիմնականում երկու պատճառներով. նման երկրի իշխող էլիտային անհրաժեշտ է, մի կողմից, աշխարհի առջև քաղաքակիրթ երևալ` տարբեր տեսակի աջակցություն ստանալու համար, և, մյուս կողմից, կառավարվողներին մոլորեցնելու, դեմոկրատական պետության պատրանք ստեղծելու համար, քանզի նրանք հասկանում են, որ տվյալ հասարակությունում որոշակի համակրանք կա դեմոկրատական քաղաքակիրթ պետությունների հանդեպ (սա, մեծամասամբ, պատասխանում է այն հարցին, թե ինչու հակադեմոկրատական քաղաքական համակարգ ունեցող երկրների մի մասը ձևականորեն ընդունում է դեմոկրատական նորմերը, իսկ մյուսը` ոչ):  
 
Վերոնշյալ տիպի քաղաքական կազմակերպությունում սահմանադրություն (constitution), օրինական իշխանություններ (constituted authorities), ընտրություններ և այլ դեմոկրատական ռեժիմին բնորոշ տարրեր իրականում գոյություն չունեն:
 
Այս պարագայում, եթե մարդկանց ինչ որ խումբ ցանկանում է փոխել de facto հաստատված հակադեմոկրատական քաղաքական համակարգը, կարող է վկայակաչելով de jure ամրագրված սահմանդրությանը, հայտարարել, որ պայքարում է ընդամենը սահմանադրությամբ ամրագրված իր իրավունքների պաշտպանության համար:
 
Հակադեմոկրատական ռեժիմի փոփոխության համար պայքարող հանրությունը կարող է մասնակցել “ընտրություններ” կոչվող գործընթացին` օգտագործելով այն որպես իր պայքարի միջոց. մի կողմից, ռեժիմի վրա ճնշում գործադրելու, մյուս կողմից, հասարակության հնարավորինս լայն զանգվածների համակրանքը շահելու համար: Բոլոր դեպքերում, վերջնական նպատակը պետք է լինի իրական ընտրությունների անցկացումը:
 
Հնարավոր է, որ իրական ընտրություններ տեղի ունենան “ընտրություններ” կոչվող կազմակերպվող օպերացիայի ժամանակ, սակայն դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ մինչև վերոնշյալ  օպերացիայի անցկացումը ռեժիմի դեմ պայքարող հանրությունը կարողացել է չեզոքացնել բոլոր մեխանիզմները, որոնց միջոցով այն իրագործվում է:
 
Փաստորեն, այսպես, թե այնպես, հակադեմոկրատական ռեժիմի փոփոխությունը կատարվում է մինչև իրական ընտրությունների անցկացումը:
 
ԷԴԳԱՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

 lragir.am 17.02.10