Ազատագրված շրջանների տնտեսական զարգացումը` Հայաստանի տնտեսական անվտանգության թիվ մեկ խնդիր 

Հետընթացաց  Հայացք

Բերդապարսպի Ներսից Եվ Դրսից

Ադրբեջանական ԽՍՀ պաշտոնական վիճակագրական տվյալներով` 1985-ի, այսինքն` ղարաբաղյան գոյամարտի նախօրեին, ԼՂՀ-ին անմիջականորեն կից շրջաններում բնակվում էր շուրջ 475 հազար, ԼՂՀ տարածքում` շուրջ 145 հազար, Շուշիում` ավելի քան 20 հազար մարդ: Այսօր Արցախի բնակչության թիվը, մոտավոր տվյալներով, չի գերազանցում 110-120 հազարը։ Շուշիում բնակվում է շուրջ 3 հազար մարդ, իսկ ազատագրված շրջաններում, ավելի ճիշտ, դրանցից երկու հիմնական շրջաններում (Քաշաթաղի մոտակայքում) բնակչության թիվը չի անցնում 10-15 հազարից և, կարծես, սառել-կանգնել է մի կետի վրա: Դա խոր մտահոգություն է պատճառում: Հարց է առաջանում, և այդ հարցը չեն թաքցնում Հայաստան և Արցախ այցելող պաշտոնական և ոչ պաշտոնական պատվիրակությունները. ինչի՞ համար էր ձեր ազատագրական պատերազմը, եթե ազատագրած տարածքները շուրջ 1,5 տասնամյակ պետք է թողնեիք անմարդաբնակ ու ամայի:
Հայաստանի ազգային անվտանգությունը նման բազմանկյուն մի բերդակառույցի բազմաբևեռ խնդիրների շարքում թիվ մեկն է: Այսօր այդ կառույցի ամենաթույլ օղակը, մեր համոզմամբ, երկրի լեռնային շրջանների ամայացումն է, բնակչության գերկենտրոնացումը Երևանում և Արարատյան դաշտավայրում: Դա կարելի էր շատ թե քիչ բնական համարել, եթե այն տեղի չունենար լեռնային շրջանների հաշվին: Ասվածն առավելապես վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղին և հարակից ազատագրված շրջաններին: Նկատենք, որ նշված 3 աշխարհագրական տարածքները Հայաստանի միասնական տարածք են, և միայն այդ մոտեցմամբ կարելի է լուրջ մտածել նրա անվտանգության մասին: Այսօր ազատագրված շրջանների ամայությունը նույնքան վտանգավոր է Հայաստան պետության համար, որքան ՀՀ լեռնային շրջանների բնակչության արտահոսքը և բնակավայրերի չափազանց խախուտ (տկարացած) վիճակը: Առավել սուր և կենսական նշանակություն է ձեռք բերում (ճիշտ կլիներ ասել` վաղուց ի վեր ձեռք է բերել) ազատագրված շրջանների բնակեցման խնդիրը, քանի որ պահել-չպահելու հարցը դուրս է եկել միջազգային սպեկուլյատիվ խոսակցությունների մակարդակից և տեղ գրավել միջազգային ուժերի պարտադրած սպառնալիքի հարթության մեջ: Հայաստանը թևակոխել է արցախյան գոյամարտի 2-րդ փուլ, երբ նրա ամբողջ ներուժը պետք է գործադրվի ազատագրվածը պաշտպանելու և պահելու համար: Շատ բան, թերևս, մեզանից կախված չէ, սակայն մի բան հաստատապես կախված է. դա ազատագրված շրջանների արագ բնակեցումն է և տնտեսական յուրացումը: Եվ այսպես, ինչո՞ւ չեն բնակեցվել ազատագրված շրջանները: Դա բացատրվում է երեք հիմնական պատճառներով.
1. Նոր շրջանների բնակեցման պետական ծրագրի, ընդհանրապես, պետական ծրագրի իսպառ բացակայություն: Այս կարևորագույն գործը մատնված է բախտի քմահաճույքին, կրում է տարերային բնույթ:
2. Ազատագրված շրջաններում հաստատված նոր, հայաստանյան պաշտոնյաների հոռի բյուրոկրատական բնույթը, կաշառակերությունն ու այլ հակապետական բարքերն ուղղակիորեն խոչընդոտում են կամավոր նորաբնակներին հավատով հաստատվելու նոր բնակավայրերում:
3. Վերջապես, հայաստանյան տեղական իշխանությունների և ոչ իշխանական կազմակերպությունների բացարձակ անտարբեր վերաբերմունքն այս կարևոր ազգային հարցին:
Փախստականների և բնակչության միգրացիայի պետական կոմիտեն, որը գործում է շուրջ 2 տասնամյակ, մատնված է անգործության, քանի որ նրա մշակած Արցախի և նոր շրջանների վերաբնակեցման ծրագիրը մնում է թղթի վրա կամ իրականացվում է կրիայի քայլերով, նվազագույն պետական միջոցների բացակայության պատճառով:
Ի վերջո, ոմանց մոտ այն տպավորությունն է ստեղծվել, որ արյամբ, հրով ու սրով ազատագրված շրջաններում հայերիս ներկայությունն ընդամենը ժամանակավոր և վաղանցիկ երևույթ է: Անհրաժեշտ է օր առաջ կոտրել այդ թերարժեք հոգեբանությունը, մշակել ազատագրված շրջանների արագ բնակեցման և տնտեսական զարգացման պետական քաղաքականություն և անհապաղ ձեռնամուխ լինել դրա իրագործմանը` նկատի առնելով այդ հարցի ռազմավարական նշանակությունը Հայաստանի և Արցախի անվտանգության համար:
Հայաստանի անվտանգության ռազմավարական շահերը պահանջում են, որ առաջիկա 10-15 տարում, այսինքն` Արցախի և ազատագրված շրջանների բնակչությունը հասցվի մեկ միլիոն մարդու, ինչի դեպքում հնարավոր կլինի իրականացնել Հայաստանի և Արցախի սահմանների պաշտպանությունը սեփական ուժերով, ինչպես նաև լուրջ հիմքի վրա դնել Արցախի և նոր տարածքների ռեսուրսների տնտեսական յուրացման հրատապ խնդիրը:
Այս կենսական հարցը պահանջում է անհապաղ ձեռնամուխ լինել հստակ նպատակային ծրագրի ստեղծմանը:
Չհավակնելով այդ խնդրի լուծմանը` նշենք դրա մի քանի հիմնական առաջնահերթ կետերի ուրվագծերը.
1. Պետական ֆինանսական հիմնադրամի ստեղծում` ելակետ ունենալով առնվազն Քաշաթաղի մարզում տարեկան հազար նորաբնակների բնակեցման անհրաժեշտությունը:
2. Այդ նպատակով «Արցախ» հիմնադրամի ստեղծում, որը պետք է հավաքագրել հայկական սփյուռքի ջանքերով;
3. Ազատագրված շրջաններում ազատ տնտեսական գոտու որոշ տարրերի կիրառում, որը կնպաստի Հայաստանի և սփյուռքի գործարարների ներդրումների հոսքին դեպի այդ շրջաններ:
4. Հայաստանի բնակչության օրինազանց տարրերի (փախստականների, հասարակությանը չինտեգրացված նախկին քրեական տարրերի, դասալիքների, թափառաշրջիկների և այլն) վերաբնակեցման կազմակերպում ազատագրված շրջաններում (հիշեցնենք, որ այդ եղանակով են բնակեցվել և զարգացել ԱՄՆ-ի բազմաթիվ շրջաններ 18-րդ դարում):
5. Հստակ ուշադրություն պետք է դարձվի ազատագրված շրջանների գյուղատնտեսական հողերի արդյունավետ բաշխմանն ու օգտագործմանը:

Կանխել Հողի Սեփականաշնորհման Հայաստանյան Ձախորդ Փորձի Կրկնությունը

Ազատագրված շրջաններում այդ վտանգավոր միտումն արդեն իսկ ակնհայտ է։ Այս մարզի նորընծա ղեկավարներին բնավ չի հետաքրքրում, թե հողի և մյուս արտադրամիջոցների հախուռն և համատարած սեփականաշնորհումը, ինչը ծանր հետևանքներ բերեց Հայաստանի գյուղացիության և գյուղի գլխին, արդյոք կհաջողվի՞ հաղթահարել:
Հիշեցնենք, որ ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության որոշ արկածախնդիր առաջնորդներ ծրագրում էին դրանով թռիչք կատարել զարգացած սոցիալիզմից դեպի 20-րդ դարի զարգացած կապիտալիզմ: Իրականում դա թռիչք էր հողի (և ոչ միայն հողի) պետական սեփականությունից դեպի նույնքան համատարած մասնավոր սեփականություն: 880 խոշոր հանրային (պետական և կոլեկտիվ) գյուղձեռնարկությունների փլատակների վրա ստեղծվեցին ավելի քան 330 հազար մանր և գաճաճ գյուղացիական տնտեսություններ: Դրանց թիվն այսօր անցնում է 380 հազարից, որոնք կրակն են ընկել իրենց տրված ավելի քան մեկ միլիոն մանր հողակտորների ձեռքը:
Սեփականության և տնտեսության մյուս ձևերն ու եղանակներն ինչպես համայնապետական ժամանակներում գոյություն չունեին, այնպես էլ չկան այսօր` «ազատ շուկայական» համակարգի օրոք: Իրոք, պատմական թռիչք կատարվեց, սակայն դա թռիչք էր ոչ թե դեպի կապիտալիզմ, այլ դեպի հեռավոր միջնադար:
Այս բոլորի անմիջական արդյունքը եղավ այն, որ Հայաստանի Հանրապետության մշակելի հողատարածությունների 40 տոկոսից ավելին արդեն 1,5 տասնամյակ դուրս է մնացել գյուղատնտեսական շրջանառությունից, ավելի ճիշտ, վերածվել է արոտավայրերի, իսկ ավելի ստույգ` թունավոր խոտաբույսերի բուծարանի, քանի որ անխնամ-անմշակ արոտավայրն աստիճանաբար լցվում է թունավոր մոլախոտերով, այսինքն` դրանք ոչ պիտանի են դառնում նաև անասնապահության համար: Իսկ վերջինիս վիճակի մասին են խոսում նաև հետևյալ թվերը. Հայաստանում դեռևս 55-66 տարի առաջ կառուցված կապիտալ անասնագոմերը հանրային հոտի սեփականաշնորհումից հետո բառացիորեն դատարկվել և թալանվել են, իսկ դրանք ավելի քան 3000 տիպային քարե շինություններ են, որոնցից այսօր մնացել են միայն պատերը և տանիքների կմախքը: Ամայացած հողերն ու թափուր մնացած անասնագոմերը Հրանտ Բագրատյան-Լևոն Տեր-Պետրոսյանական տխրահռչակ ագրարային, ավելի ճիշտ, հակաագրարային քաղաքականության տխուր հուշարձաններ են:
Մենք այս հակիրճ պատմական ակնարկով ցանկացանք միայն զգուշացնել, թե ինչու չի կարելի այլևս թույլ տալ հայաստանյան տապալված սեփականաշնորհման փորձի կրկնությունը նոր յուրացվող շրջաններում, քանզի դա հավասարազոր կլինի մեռելածինի վերակենդանացմանը:
Տեղին է հիշել ժողովրդի խոսքը. «Վնասի կեսից հետ կանգնելն էլ օգուտ է»:
 

Մեքենատրակտորային Հավաքակայանի Ստեղծումը` Օրակարգի Հարց

Գետազատը Արարատի մարզի ՈՒրց-Կոտայք գոտու վերին սահմանագծի գյուղերից մեկն է, չորս կողմը գետերով ու ջրատարներով երիզված, հողերի բնական լանդշաֆտը տատանվում է չոր անապատայինից ու կիսալեռնայինից մինչև ոռոգելի հարթավայրային: Բնակչությունը` շուրջ 550 ծուխ: Մոտակա ավտոմայրուղին և բենզալցակայանը մեկ կիլոմետրից հեռու են: Գյուղատնտեսական մշակելի հողատարածությունները` 270 հա, որոնք տրոհված-բաժանված են շուրջ 1500 հողակտորների:
Այժմ պատկերացրեք 550 գյուղացու` տղամարդ կամ կին, ովքեր զանազան տարողությամբ ամանները ձեռքներին, տարվա գրեթե բոլոր եղանակներին, ոտքով կամ էշով իջնում են վառելիքի վաճառքի կետ: Այդ երթուղին կրկնվում է օրվա մեջ 5-10 անգամ: Վառելիք են տանում տրակտորի համար:
Թե ինչ արժե հեղուկ վառելիքը, բոլորը գիտեն, սակայն ոչ ոք չգիտի, քանզի ոչ ոք չի հաշվել, թե ինչ արժե այն ժամանակը, որ վատնում են մարդիկ (չէ՞ որ ժամանակը փող է): Առանց հաշվելու էլ կարելի է ասել, որ նկարագրված պատկերը մարդկային ներուժի գիշատիչ օգտագործման վաղ միջնադարյան պատկեր է: Իհարկե, մեր համեմատությունը շատ պայմանական է, միջնադարում ո՛չ տրակտոր կար, ո՛չ հեղուկ վառելիք, չկար աշխատուժի նման անխնա օգտագործում: Արդեն 18 տարի վառելիքավազքի այս տխուր պատկերը մեր գյուղերից չի հեռանում և հայտնի էլ չէ` երբ կհեռանա:
Այստեղ են ասել` «մինչև չգա նորը, չի հիշվի հինը»:
Խորհրդային Հայաստանի խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկություններից (պետական, կոլեկտիվ, միջտնտեսային, պտղատնկարանային, սերմնաբուծական և տոհմաբուծական) յուրաքանչյուրն ուներ իր սեփական մեքենատրանսպորտային կայանը` չհաշված յուրաքանչյուր վարչական շրջանի պետական կենտրոնացված մեքենատրանսպորտային հավաքակայանը: Այդ հավաքակայանները մեծ դեր խաղացին մեր երկրի գյուղատնտեսության բոլոր ճյուղերի մեքենայացման, գյուղացու աշխատանքի թեթևացման գործում: Ինչ վերաբերում է կոլտնտեսությունների, մեքենատրանսպորտային հավաքակայանների և այսօր անհատ գյուղացիական տնտեսությունների համեմատական ծախսերին, ապա մեր ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ գյուղացիական տնտեսության ծախսերը 1 հա վարելահողի կամ այգու մշակման համար 5-8 անգամ գերազանցում են կոլտնտեսության համանման ծախսերը: Իսկ եթե այդ հաշվարկի մեջ մտցնենք նաև գյուղացու վազքը վառելիքի ճանապարհին, տարբերությունն ավելի ցայտուն կդառնա: Մեքենատրանսպորտային հավաքակայանների վերացումը ՀՀՇ-ական առաջնորդների երկրորդ մահացու մեղքն էր, որն այսօր անուղղելի է թվում: Սակայն վերստին հիշենք ժողովրդական խրատն առ այն, որ վնասի կեսից հետ դառնալը դարձյալ օգուտ է: Վնասի կես ճանապարհից հետ կանգնելու պատմական շանս է մեզ ներկայացել հենց ազատագրված շրջաններում ու Արցախում, և առնվազն աններելի կլիներ այն չօգտագործել: Հայաստանի անցած 18 տարիների դրամատիկ ուղու դասերը միանշանակ հաստատում են գյուղատնտեսական մեքենատրանսպորտային հավաքակայանի վերականգնման կենսական անհրաժեշտությունը, ընդ որում, եթե ՀՀ-ում դա բավականին դժվար է (բայց ոչ անհնար), ապա ազատագրված շրջաններում միանգամայն հնարավոր է և անհրաժեշտ, չէ՞ որ այստեղ ամեն ինչ սկսվում է զրոյից, այսպես ասած, մաքուր էջից և նոր տողից: Մեքենատրանսպորտային հավաքակայանների ստեղծումը կլինի արդարացված և արդյունավետ (նկատի ունենք, նախ և առաջ, պետական և կոլեկտիվ-համայնքային հավաքակայանների ստեղծումը): Ֆինանսական միջոցներն այդ նպատակով կարող են լինել ուղղակի անհատույց (անվերադարձ), փոխատվական (սուբսիդիաներ), վարկային ցածր տոկոսադրույքով և այլն: Ինչ վերաբերում է նման հավաքակայանների ստեղծման աշխարհագրությանը (ո՞ր համայնքներում, շրջաններում և այլն), այդ հարցերի պատասխանը կտա տեղերում իրավիճակի ուսումնասիրությունը:
Չափազանց կարևոր հարց է, թե ինչ սկզբունքով և ինչ պայմաններով պետք է կատարվի մեքենատրանսպորտային հավաքակայանների կողմից գյուղացիական տնտեսությունների սպասարկումը: Մի բան ակնհայտ է` գյուղացիական տնտեսությունների տեխնիկական սպասարկումը չի կարելի թողնել առանձին համայնքների հայեցողությանը, այլ պետք է կարգավորվի և վերահսկվի, կենտրոնացված կարգով: Անհատ գյուղացիական տնտեսության կամ նույնիսկ համայնական (կոլեկտիվ) տնտեսության սպասարկման նորմերը և սակագները պետք է ենթարկվեն կենտրոնացված պետական կամ հասարակական վերահսկողության, որպեսզի բացառվեն առանձին մարդկանց և նույնիսկ առանձին կոլեկտիվների կողմից ցանկացած չարաշահում, գյուղացու շահերի դույզն-ինչ ոտնահարում:
Մեքենատրանսպորտային հավաքակայանների վերականգնումն ու շահագործումն այն պատմական շանսն է, որ տրվել է Հայաստանին` ագրարարային ոլորտում թույլ տրված սխալները գոնե մասամբ շտկելու համար:
Վերջապես, ազատագրված տարածքների պաշտպանության և անվտանգության նկատառումներից ելնելով` հարկ է նոր գյուղական համայնքներն ի սկզբանե դարձնել ռազմականացված համայնքներ:
Այդ հարցում օգտակար կարող է լինել 1990-ականներին կազմակերպված «Դիցմայրի» բնակավայրի օրինակը Քաշաթաղի շրջանում: Համայնքի հողերի 40-50 հեկտարը մինչև տվյալ բնակավայրի բնակչության օպտիմալ թվաքանակի հասնելը կարող է օգտագործվել համայնքի կողմից կամ տրվել վարձակալության` ձեռներեց բնակիչներին:
Այսպիսով, հողօգտագործումն ազատագրված շրջաններում կարող է լինել ինչպես անհատական-վարձակալական, այնպես էլ կոլեկտիվհամայնական, ինչը հնարավորություն կտա խուսափելու հողի համատարած սեփականաշնորհման այն ձախորդ փորձից, որ տեղի ունեցավ Հայաստանում 1990-ականների սկզբին:
Ազատագրված շրջանների արագ տնտեսական յուրացումն անխուսափելիորեն կհանգեցնի թուրք-ադրբեջանական քարոզչամեքենայի նոր հիստերիային։
Դրան Հայաստանը պետք է նախապատրաստվի վաղօրոք և մշակի համարժեք քաղաքականություն ու նոր հայեցակարգ։

 

Զարգացնել Հողատիրության Բոլոր Ձեվերը

Աշխարհի փորձը վկայում է, որ այդ ձևերը հիմնականում երեքն են. մասնավոր, համատեղ (կոլեկտիվ, կոոպերատիվ) և պետական։ Դա է հաստատում նաև Հայաստանի պատմությունը:
Պետական հողային ֆոնդը պետք է ընդգրկի.
lսահմանամերձ հողային տարածքներ,
lերթևեկելի (տրանսպորտային) մայրուղիներին կից որոշակի հողային տարածքներ,
lոռոգման մայրուղիների (գետերի, ջրանցքների, ջրամբարների) որոշակի լայնեզր հողեր,
lզորամասերի զբաղեցրած, գյուղատնտեսական նպատակներով օգտագործվող հողեր և դրանք սպասարկող որոշակի հողատարածություններ
lպետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների համար նախատեսված հողեր (նշենք, որ գյուղատնտեսական պետական ձեռնարկություններ ՀՀ-ում չկան, քանի որ նույնիսկ պտղատնկային և տոհմաբուծական տնտեսությունները լուծարվեցին, սակայն ազատագրված շրջաններում դրանք պետք է նախատեսվեն),
lանտառային հողեր և անտառներ,
lկոլեկտիվ (կոոպերատիվ) գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների համար նախատեսվող հողեր:
ՀՀ-ում այդպիսիք նույնպես բացակայում են, լուծարվեցին սեփականաշնորհման ժամանակ: Լուծարվեցին, պետք է ասել, երբեմն չհիմնավորված: Հայաստանի 37 գյուղական շրջաններում գոյություն ուներ առնվազն 50 օրինակելի կոլտնտեսություն, որոնք կարող էին և պետք է պահպանվեին ու կլինեին մրցունակ` մասնավոր շուկայական տնտեսությունների նորաստեղծ կացութաձևի պայմաններում, սակայն դարձյալ լուծարվեցին, քանի որ ագրարային բարեփոխումների ՀՀՇ-ական հեղինակները հրապարակայնորեն հայտարարել էին «սոցիալիզմը արմատախիլ անելու» իրենց մտադրության մասին: Եվ արմատախիլ արեցին նույնիսկ օգտակար բույսերը` տեղ ազատելով թունավոր մոլախոտերի համար:
Համոզված ենք, որ այժմ նոր յուրացվող շրջաններում բոլոր նախադրյալները կան մրցունակ և օրինակելի կոլեկտիվ (կոոպերատիվ) գյուղձեռնարկություններ ստեղծելու համար: Այդ նախադրյալներից ամենակարևորը նորաբնակ ընտանիքներն են, որոնք այստեղ ամեն ինչ պետք է սկսեն զրոյից: Նրանք ոչ պակաս անզեն են, քան բուն Հայաստանի նրանց եղբայր գյուղացիները: Ով նրանց կօգնի լուծել գյուղատնտեսական զենքի, ասել է թե` գյուղատնտեսական սարքավորումների և մեքենայացման հարցը, նա էլ կարող է խթանել կոլեկտիվ (կոոպերատիվ) գյուղատնտեսական ձեռնարկության կազմակերպումը:
Գյուղացիների կամավոր միավորումը կոլեկտիվ (կոոպերատիվ) ձեռնարկության մեջ նրանց համար իսկական փրկօղակ է` մանր-գաճաճ տնտեսության անլուծելի հոգսերից ազատվելու համար:
Կան մի քանի այլ օբյեկտիվ հանգամանքներ, որոնք թելադրում են կոլեկտիվ (կոոպերատիվ) գյուղացիական տնտեսությունների կազմակերպման անհրաժեշտությունը: Այդ հանգամանքներից մեկը Արցախի ագրարային բարեփոխումների դասերի ուսումնասիրությունն է: Չխորանալով այդ հարցի մեջ` նշենք ամենակարևորը:
Արցախում կոլեկտիվ պետական գյուղձեռնարկությունները, բարեբախտաբար, չեն լուծարվել, այլ պահպանվել են բաժնետիրական ընկերությունների ձևով: Դա նշանակում է` պահպանվել է խոշոր (կոլեկտիվ և պետական) գյուղձեռնարկությունների հետագա բարեփոխման և զարգացման հնարավորությունը, պահպանվել են դրանց հեռանկարային զարգացման այլընտրանքային տարբերակները: Այլ խոսքով` Արցախում կոլեկտիվ տնտեսություններն արմատախիլ չեն արվել:

Մասնավոր Հողօգտագործումից` Մասնավոր Սեփականություն

Բայց քանի որ հայերս ճնշող մեծամասնությամբ մասնավոր սեփականության և մենատնտեսության ընդգծված կողմնակիցներն ու այդ կատեգորիայի հազարամյա կրողներն ենք, ապա և ազատագրած շրջանների գյուղատնտեսական հողերի ճնշող մասը, ակներևաբար, կբաշխվի հենց այդ ուղղությամբ: Հատկապես գյուղատնտեսական հողատարածքները պետք է հատկացվեն նորաբնակներին` մասնավոր հողօգտագործման համար: Ընդգծենք` մասնավոր հողօգտագործման, սակայն ոչ մասնավոր սեփականության իրավունքով:
Հատկացնելով նորաբնակներին հողն անմիջապես որպես մասնավոր սեփականություն` մենք դրանով իրավունք ենք տալիս նրանց ցանկացած պահին իրենց հողը հանել առք ու վաճառքի, որը շուտով կարող է հանգեցնել սպեկուլյացիայի և դրա հետ կապված անառողջ երևույթների, ինչն անկայուն միջավայր կստեղծի նորաբնակների շրջանում:
Այդ իսկ պատճառով գյուղատնտեսական հողատարածքների հատկացումը նպատակահարմար է կատարել երկարատև (10-15 տարի) օգտագործման իրավունքով, ընդհուպ մինչև ժառանգական հողօգտագործման իրավունքը: Դա հնարավորություն կտա բնական ընտրության եղանակով առանձնացնել հողօգտագործողների այն կայուն, հավատարիմ խավը, շերտը, որին, ի վերջո, հողը կամրացվի մասնավոր սեփականության իրավունքով:
Այսպիսով, ազատագրված շրջաններում մենք գործ ունենք օբյեկտիվորեն հողատիրության 3 ձևերի հետ, ընդ որում, եթե պետական և կոլեկտիվ համաձայնական հողատիրության կարգը կարող են սահմանել պետական օրենքով կամ համայնքի կանոնադրությամբ, ապա շատ ավելի բարդ է մասնավոր հողատիրության խնդիրների լուծումը. զուտ ձևական իրավական առումով մասնավոր հողատիրությունը կարող է հռչակվել օրենսդրական ակտով (ինչը և արվել է մինչ օրս), սակայն իրական-տնտեսական բովանդակության առումով այն օրենքով հռչակել չես կարող, քանզի պահանջում է շատ ավելի երկար ժամանակաշրջան, որի ընթացքում իրավական հողատերը կդառնա իրական տնտեսական շուկայական հարաբերությունների կրող, շուկայի ամենօրյա սուբյեկտ: Իրական հողատերը` իրական մասնավոր տնտեսության մասնակիցը, այսպես ասած, երկարատև երկունքի ծնունդ է: Շատ ավելի երկարատև, քան մեր նշած 10-15 տարին: Սա միայն անցումային փորձնական շրջան է, որի ընթացքում անհատ հողօգտագործողը կամ վարձակալը թրծվում-կոփվում է որպես մասնավոր մենատնտես, մասնավոր սեփականատեր:
Քանի որ ազատագրված շրջանների յուրացումն առաջին քայլերն է կատարում, և գյուղական համայնքներում այժմ նվազագույն թվով բնակչություն է հավաքվել, ապա հասկանալի պատճառով յուրաքանչյուր համայնքի հողերի մեծ մասը (առնվազն 50 տոկոսը) պետք է հատկացվի անձեռնմխելի (պահուստային) ֆոնդին, որը կծառայի համայնքի հետագա զարգացման խնդիրների լուծմանը: Պահուստային ֆոնդի հողերը կարող են տրամադրվել կարճաժամկետ վարձակալության կարգով, մինչև նորաբնակների թվի ավելացումը:

Նորայր ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ
Տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր