Երեւանի Կենտրոն եւ Նորք-Մարաշ

համայնքների առաջին ատյանի դատարանին,

նախագահող դատավոր պարոն Մ. Մարտիրոսյանին

 Ժիրայր Սէֆիլյանի

պաշտպաններ Վահե Գրիգորյանից եւ Արա Զաքարյանից,

հասցե` Երևան, Գրիգոր Լուսավորչի 15/1. 

 Հարգելի դատարան,

դատավարության հարգելի մասնակիցներ. 

Մեղադրողն իր ճառում, որպես մեր պաշտպանյալի մեղավորությունը մեղավորությունը հիմնավորող, վկայակոչեց դատաքննության ընթացքում հետազոտված հետևյալ ապացույցները.

1.                  Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 235 հոդ. 1-ին մասով`

·        մեր պաշտպանյալի աշխատավայրում խուզարկություն կատարելու արձանագրությունը, համաձայն որի խուզարկության ժամանակ հայտնաբերվել և առգրավվել են "ՊՄ" տեսակի կԽ 2291 գործարանային համարով ատրճանակը փամփուշտներով,

·        մեր պաշտպանյալի բնակարանում խուզարկություն կատարելու արձանագրությունը, համաձայն որի խուզարկության ժամանակ հայտնաբերվել և առգրավվել են փամփուշտներ,

·        թիվ 2442 փորձաքննության եզրակացությունը, ըստ որի նշված ատրճանակը հանդիսանում է հրազեն, իսկ փամփուշտները` ռազմամթերք:

2.                  Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածով` մեր պաշտպանյալի աշխատավայրում խուզարկություն կատարելու տեսաերիզը: 

Դատարանում հետազոտված Հայաստանի Հանրապետության ԱԱԾ քննչական վարչության պետի 08/12/2006թ.-նի որոշումից պարզվեց, որ սույն գործով կազմվել էր քննչական խումբ, որի մեջ ընդգրկվել են քննիչներ՝ Ա. Տոնոյանը, Վ. Պապոյանը, Մ. Համբարձումյանը, Տ. Մնացականյանը և Ա. Խալաթյանը (հատ. 1, գ.թ. 70):

Դատաքննության ընթացքում հետազորված` մեր պաշտպանյալի աշխատավայրում խուզարկություն կատարելու արձանագրությունից պարզվեց, որ խուզարկությունը, դրա ընթացքում ատրճանակի, փամփուշտների և տեսաերիզի առգրավումը, ինչպես նաև համապատասխան արձանագրության կազմումը կատարել է Հայաստանի Հանրապետության ԱԱԾ քննչական վարչության քննիչ Ա. Հակոբյանը, որը ընդգրկված չի եղել քննչական խմբի կազմում: 

Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 6 հոդվածի 25-րդ կետի համաձայն, քրեական դատավարության օրենսգրքի իմաստով քննիչ է համարվում դատախազության, ոuտիկանության, ռազմական ոuտիկանության, ազգային անվտանգության, հարկային կամ մաքuային մարմինների պաշտոնատար անձը, որն իր իրավաuության uահմաններում քրեական գործով կատարում է նախաքննություն: 

Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 187 և 194 հոդվածների համաձայն, դատախազության, ոuտիկանության, ռազմական ոuտիկանության, ազգային անվտանգության, հարկային կամ մաքuային մարմինների պաշտոնատար անձը գործով քննիչի կարգավիճակ է ձեռք բերում քրեական գործը վարույթ ընդունելու մասին որոշում կայացնելու կամ քննչական խմբի կազմում ընդգրկվելու մասին որոշում կայացվելու պահից: 

Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 225-231 հոդ. համաձայն, խուզարկություն և առգրավում կատարելու, ինչպես նաև այդ քննչական գործողությունների կատարման մասին արձանագրություն կազմելու իրավասությունը վերապահված է քննիչին: 

Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 105 հոդ. 1-ին մասի 3-րդ կետի համաձայն, քրեական գործով վարույթում մեղադրանքի հիմքում չեն կարող դրվել և որպես ապացույց օգտագործվել այն նյութերը, որոնք ձեռք են բերվել տվյալ քրեական գործով քրեական դատավարություն իրականացնելու, համապատաuխան քննչական կամ այլ դատավարական գործողություն կատարելու իրավունք չունեցող անձի կողմից: 

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 22 հոդվածի 1-ին մասում նշված է, որ արգելվում է օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված ապացույցների օգտագործումը: 

Վերը նշված դրույթներից հետևում է, մեր պաշտպանյալի աշխատավայրում խուզարկությունը կատարել է սույն գործով որևէ դատավարական գործողություն կատարելու իրավասություն չունեցող անձի կողմից: Հետևապես որպես ապացույց չեն կարող օգտագործվել ոչ միայն խուզարկության արձանագրությունը և առգրավված տեսաերիզը, ատրճանակն ու փամփուշտները, այլև թիվ 2442 փորձաքննության եզրակացությունը` ատրճանակի ու փամփուշտների մասով: 

Այն, որ օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված նյութերը չեն կարող օգտագործվել որպես մեղադրական ապացույց, հաստատվում է նաև դատական նախադեպերով: Մասնավորապես Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի քրեական և զինվորական գործերով պալատը թիվ ՎՔԲ-99/05 գործով պարզելով, որ քրեական գործով ըստ մեղադրանքի Ալեքսեյ Մկրտչյանի` Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 104 հոդվածի 1-ին մասով և 185 հոդվածի 2-րդ մասի 1-ին կետով, նախաքննությունն իրականացվել է գործով քննիչ չհանդիսացող անձի կողմից, նախաքննությամբ ձեռք բերված բոլոր նյութերը համարելով օգտագործման համար անթույլատրելի, գործն ուղարկել է նոր նախաքննության: 

Այսպիսով, դատաքննության ընթացքում չի հետազոտվել ոչ-մի թույլատրելի ապացույց, որով կարող էր թեկուզ անուղղակի հիմնավորվել մեր պաշտպանյալի մեղավորությունը Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածի և 235 հոդվածի` ատրճանակի ու փամփուշտների մասով: 

Բացի այդ, դատարանում հետազոտված քննիչ Ա. Տոնոյանի 15/05/2007թ.-նի որոշումից պարզվեց, որ թեև Վարդգես Շահինյանի բնակարանից հայտնաբերվել են 24 փամփուշտներ, սակայն նախաքննության մարմինը միանգամայն իրավացիորեն հրաժարվել էր վերջինիս նկատմամբ քրեական հետապնդում իրականացնելուց այն հիմքով, որ նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Արցախի Ազատամարտին և Հայաստանի Հանրապետության սահմանների պաշտպանությանը:

Մեր պաշտպանյալը ոչ պակաս ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Արցախի Ազատամարտին և Հայաստանի Հանրապետության սահմանների պաշտպանությանը, ավելին մասնակցության համար պարգևատրվել է "Մարտական խաչ 2-րդ աստիճան" շքանշանով, խնամքին ունի երկու անչափահաս երեխա և վատառողջ մայր: Նման պայմաններում, գտնում ենք, որ մեր պաշտպանյալի նկատմամբ իր բնակարանից հայտնաբերված փամփուշտների մասով քրեական հետապնդումը ենթական է դադարեցման նույն հիմքով, ինչ հիմքով, որ այն դադարեցվել է Վարդգես Շահինյանի նկատմամբ:   

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 27

եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածներով երաշխավորված իրավունքի

կոպիտ խախտումների մասին.

            Նախ, հարկ է նշել, որ մեր պաշտպանյալին Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածով հետապնդելը կոպիտ կերպով խախտել է նրա արտահայտվելու ազատությունը: Ավելի հանգամանորեն ներկայացնելու համար մեր Սահմանադրությամբ եւ Կոնվենցիայով պաշտպանվող իրավունքների իրավունքների խախտումների մասին, նշենք, որ մենք Կոնվենցիայով նախատեսված մեր պաշտպանյալի ազատ արտահայտվելու ազատության խախտումները կդիտարկենք Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության խախտումների համատեքստում, հաշվի առնելով Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 3 հոդվածի պահանջներն առ այն, որ "պետությունն ապահովում է մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանությունը` միջազգային իրավունքի uկզբունքներին ու նորմերին համապատաuխան":  Չնայած եւ ինչպես վերը նշվեց, մեղադրանքի կողմը դատարանին չի ներկայացրել որեւէ թույլատրելի ապացույց առ այն, որ մեր պաշտպանյալը արտահայտել էր Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածով նախատեսված եւ հստակորեն արգելված որեւէ կարծիք, այնուամենայնիվ անդրադառնանք Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 27 եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածների կիրառելիությանը սույն քրեական գործով.

Արդյոք պարոն Սէֆիլյանի ելույթում նրա արտահայտած

կարծիքը պաշտպանվում է Հայաստանի Հանրապետության

Սահմանադրության 27 հոդվածով.

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 27 հոդվածի համաձայն "յուրաքանչյուր ոք ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք...":

            Նախ, Սահմանադրության 27 եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածը պաշտպանում է արտահայտվելու ազատությունը, որն իր մեջ պարունակում է այլ անձանց շահերը վնասելու ռիսկ կամ ուղղակիորեն վնասում է այլ անձանց: Ինչպես արդեն նշվեց մեր պաշտպանյալի կարծիքը, գաղափարները, մտքերն ու մտորումների վերարտադրությունը կարող եւ անցակալի լինել ոմանց կամ որոշ պետական կառույցների համար, այնուամենայնիվ պետք է մտապահել այն իրողությունը, որ որպես կանոն մեծամասնության կամ անձանց բազմաթիվ խմբի կողմից կիսվող կարծիքները չունեն պետության կողմից միջամտության ռիսկ: Հենց այդ պատճառով էլ Սահմանադրության 27 եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածը ներառում է նաեւ այն տեղեկատվության եւ կարծիքների պաշտպանությունը, որոնք արտահայտվել են ոչ մեծաթիվ խմբերի կամ առանձին անձանց կողմից, եթե նույնիսկ նման արտահայտումը կարող է ցնցել կամ անհանգստացնել մեծամասնությանը: Մասնավոր կարծիքների նկատմամբ հանդուրժողականությունը հանդիսանում է ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի կարեւոր բաղկացուցիչը: Անսալով մեր ժամանակների մտածողներից մեկի` մեծամասնության բռնակալությունը դատապարտելուն ուղղված կարծիքին, թերեւս, պետք է համաձայնենք, որ "Եթե ամբողջ մարդկությունը, բացառությամբ մեկ մարդու միակարծիք լիներ, ապա այն` տվյալ անհատին լռել հարկադրելու ջանքերում արժանի կլիներ ոչ ավել արդարացման, քան այդ անհատը կարող էր արժանի լինել արդարացման` ամբողջ մարդկությանը լռեցնելու իր ջանքերը գործադրելու համար":          

            Սույն ազատության/իրավունքի բաղկացուցիչն է հանդիսանում սեփական կարծիքն ունենալը, տեղեկությունների տարածելը: Սեփական կարծիքն ունենալը անձի բացարձակ իրավունքն է, որը ենթակա չէ սահմանափակման նույնիսկ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ, քանի որ դրա սահմանափակման բացառումը այն նվազագույն երաշխիքն է, որը նախատեսված է Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պարտավորություններով: Այսպես, 1990 թվականին Եւրոպայի մինիստրների կոմիտեի զեկույցներից մեկում այս մարմինն աներկբայորեն արձանագրել է, որ. "սեփական կարծիքն ունենալու իրավունքի ցանկացած սահմանափակում անհամատեղելի է ժողովրդավարական հասարակության բնույթին": Այսինքն, եթե մեղադրանքի կողմն ի վերջո կողմնորոշվի առ այն, որ պարոն Սէֆիլյանին առաջադրված մեղադրանքը կարող է վերաբերել նրա սեփական կարծիք ունենալու սահմանափակումներին, ապա նախապես կարող է ընդունել պաշտպանության կողմի հավաստիացումներն առ այն, որ անհանգստանալու կարիք առհասարակ չկա, քանի որ չկա եւ չի կարող լինել նաեւ այդ իրավունքի որեւէ սահմանափակում, ապա եւ այդպիսին խախտելու մեղադրանք լինել չի կարող: 

            Մեր հայրերի կենսափորձն ու կրած զրկանքները մեր հանրության համար առավել քան երեւելի են դարձրել այն, որ պետությունները չպետք է փորձեն իրենց քաղաքացիներին ենթարկել գաղափարախոսական մշակման, ինչպես նաեւ խտրականություն դնել առանձին անձանց միջեւ` վերջիններիս կարծիքների հիման վրա: Ավելին, միակողմանի տեղեկատվության տարածմանը պետության կողմից նպաստելը կարող է հանդիսանալ լուրջ եւ անընդունելի խոչընդոտ արտահայտվելու ազատության համար: Միաժամանակ, արտահայտման ազատության այդօրինակ միջամտությունը հղի է հասարակությանը ծայրահեղության դրդելու իրական վտանգով, ինչի ապացույցն են հանդիսանում բազում բռնակալությունների հաստատմանը նախորդող սահմանափակումները, որոնք առաջնահերթությամբ վերաբերվել են արտահայտվելու ազատությանը: 

            Հստակ սահմանազատում անցկացնելով տեղեկատվության (փաստերի) եւ կարծիքների (գնահատողական դատողությունների) միջեւ ՄԻԵԴը հաստատել է, որ "եթե փաստերի առկայությունը կարելի է ապացուցել, ապա գնահատողական դատողությունները ապացույցներով հաստատվել չեն կարող: … Ինչ վերաբերում է գնահատողական դատողությունների հաստատմանը, ապա այդ պահանջը հնարավոր չէ բավարարել եւ այն խախտում է Կոնվենցիայի 10 հոդվածով նախատեսված արտահայտվելու ազատության կարեւոր բաղկացուցիչը:" (տես վճիռ` Լինգենսն ընդ. Ավստրիայի, 1986թ.) Եթե կարծիքը տեսակետ է կամ իրադարձության կամ իրավիճակի սուբյեկտիվ գնահատական, եւ դրա ճշմարտացիությունը ենթակա չէ ապացուցման, ապա կարծիքի հիմք հանդիսացող գլխավոր փաստերը կարող են ստուգվել դրանց ճշմարտացիությունը հաստատելու կամ հերքելու նպատակով: 

            Արդյունավետ գործող ժողովրդավարության եւ մարդու իրավունքների պաշտպանության պայմաններում արտահայտվելու ազատությունը կարեւոր է ոչ միայն ինքնին, այլեւ այն կենտրոնական դեր է խաղում Սահմանադրությամբ եւ Կոնվենցիայում ամրագրված մյուս այլ իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության համար: Առանց արտահայտվելու ազատության հստակ երաշխիքի, որը պետք է ապահովեն անկախ եւ անաչառ դատարանները, չի կարող գոյություն ունենալ ազատ պետություն, չի կարող գոյություն ունենալ ժողովրդավարություն: Առանց արտահայտվելու ազատության չեն կարող վերբալ վերարտադրություն ունենալ "Հայաստանի անկախության մասին հռչակագրում հաստատագրված հայոց պետականության հիմնարար սկզբունքները եւ համազգային նպատակները, սերունդների ազատությունը, ընդհանուր բարեկեցությունը, քաղաքացիական համերաշխությունը, համամարդկային արժեքներին հավատարմության հավաստում ապահովելու համար Հայրենիքի հզորացմանը եւ բարգավաճմանը նվիրված ինքնիշխան պետության վերականգնման իր ազատասեր նախնիների սուրբ պատգամը": Արտահայտվելու ազատությունը նաեւ Կոնվենցիայով նախատեսված նպատակների իրականացման հիմնարար միջոց է: Այս ընդհանուր դրույթը դիտվում է անվիճելի: 

            Տեղեկատվության կամ տվյալների հետ մեկտեղ, որոնք ենթակա են ստուգման, կարծիքները քննադատական դիտողությունները կամ դատողությունները, որոնց ճշմարտացիությունը ստուգվել չի կարող նույնպես պաշտպանվում են Սահմանադրության 27 եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածի ուժով: Ավելին, գնահատողական դատողությունները, մասնավորապես` քաղաքական կյանքի ոլորտում, օգտվում են հատուկ պաշտպանությամբ, ինչը անհրաժեշտ է ժողովրդավարական հասարակության գոյության համար անչափ կարեւոր համարվող բազմակարծության պայմանի գոյության համար: Կտրուկ, սուր կամ ծայրահեղ ձեւով արտահայտված կարծիքները նույնպես պաշտպանվում են Սահմանադրության 27 եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածի ուժով: 

Այնուամենայնիվ, եթե անգամ համարենք, որ մեր պաշտպանյալն արտահայտել է ներքոնշյալ արտահայտությունները, ապա դրանց զուտ մակերեսային ուսումնասիրությունը հանգեցնում է նրան, որ նա նշված հավաքի ժամանակ արտահայտել է իր կարծիքը, որը իրենում պարունակել է քննադատական դատողություններ, կարծիքներ, մտքեր, բայց երբեք ոչ Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը բռնությամբ զավթելուն ուղղված հրապարակային կոչեր: Այսպես. 

            "… Այստեղ պարբերաբար ելույթների ընթացքում հայտնվեց, հայտնեցին, որ ինչ անենք, հերիք ա, եկեք միջոցների մեջ խտրականություն չդնենք: Ես համաձայն եմ, իրոք չդնենք…": Այս պարբերությունը նույնիսկ բարձրագույն կրթություն չունեցող անձի համար լրացուցիչ մտորումների առիթ չի կարող հանդիսանալ առ այն, որ չի պարունակում իրենում արտահայտվելու ազատության որեւէ սահմանափակման խախտում: Սրանում արտահայտված է միջոցների միջեւ խտրականություն չդնելուն համաձայնություն: Իսկ, թե ինչ միջոցների մասին է խոսքը, որեւէ բացատրություն չկա ոչ նախաքննական մարմնի կողմից դատարանին ներկայացված, ոչ էլ երեւում է դատական ակտում: Ավելին, թեեւ նախաքննության մարմինը կոնտեքստից կտրված արտահայտություններով փորձել է տպավորություն ստեղծել "հիմնավոր հասկածի" գոյության վերաբերյալ, այնուամենայնիվ չի կարելի անտեսել մեր պաշտպանյալի արած այն վերջնական դատողությունն ու կարծիքը, որի լույսով պետք է մեկնաբանվեն նրա բոլոր արտահայտություններն ու մտքերը. "Նորից ուզում եմ անդրադառնալ շարժման մեր ընկերների կոչերին. միջոց չխնայենք, ընտրություն չդնենք միջոցների մեջ, համամիտ եմ, բայց նախ եկեք կազմակերպվենք: Խոսելով, որ զենքով պիտի լուծենք հարցը, դա ես անիմաստ եմ համարում …":  

            Հաջորդ պարբերությամբ, որտեղ մեր պաշտպանյալը իբր ասել է, թե. "…Նորից եմ շեշտում, որ մինչև չկազմակերպվենք ոչ մի գործ առաջ չի գնալու: "Քոչարյան, Սերժ, հեռացիր" կրկնելով, իրենք չեն հեռանա: Այդ մարդիկ խաղաղ ցույցերով չեն հեռանա: Ես ձեզ հավաստիացնում եմ: Դրսի ճնշումներով չեն հեռանալու: Եթե մենք կազմակերպվեցինք, երբ կարողացանք որակական լուրջ ուժ ստեղծել, իրենք հեռանալու են…": Այստեղ բոլորի համար հստակ է, որ կոչ է արվում համախմբվելու` գործը առաջ տանելու համար: Առնվազն տարօրինակ կլիներ առանց համախմբման եւ կազմակերպման որեւէ կարեւոր ու ազգանվեր գործ առաջ տանել: Կազմակերպումը ցանկացած նախաձեռնության այնպիսի կարեւոր նախապայման է, որի բացակայությունը անխուսափելիորեն հանգեցնում է քաոսի, որը հակապատկերն է ցանկացած կանոնակարգման եւ կանոնավորության: Հեռու ենք այն մտայնությունից, որ սույն բողոքում վկայակոչվող մեր փաստարկները լրացուցիչ ապացուցման կամ որեւէ այլ կերպ հիմնավորման կարիք ունեն` իրենց պարզության եւ ակնհայտության բերումով, այնուամենայնիվ, հարկ ենք համարում նշել, որ սույն հազարամյակի սկզբին կազմակերպման եւ համախմբման բազում կոչեր են արվել նաեւ Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ պարոն Ռ. Քոչարյանի կողմից` որպես Նախագահ պաշտոնավարման եւ մինչ դա` այդ պաշտոնում ընտրվելու համար ծավալված նախընտրական արշավներում, սակայն այդ կոչերը չհանգեցրեցին նրա նկատմամբ քրեական հետապնդման հարուցման, չնայածեւ նա բավարար քննադատական դիրքորոշում ուներ իր քաղաքական հակառակորդների նկատմամբ: Բացի կազմակերպման կոչից նշված պարբերությունը պարունակում է նաեւ հավաստիացումներ առ այն, որ "Քոչարյան, Սերժ, հեռացիր" կրկնելով նրանք չեն հեռանա: Մենք հավաստիացնում ենք Ձեզ, որ այս հատվածում նշված արտահայտությունը ոչ միայն չի պարունակում Հայաստանի Հանրապետության պետական իշխանությունը բռնությամբ զավթելուն ուղղված կոչ կամ կոչեր, ոչ միայն առհասարակ իր մեջ պարունակում է "կոչ", ոչ միայն քննադատական մտայնությունների վերաբերյալ վերարտադրություն է, ոչ միայն մարդու` իր սեփական կարծիքի արտահայտման ազատության իրականացման պարզ դրսեւորում է, այլ նաեւ ամենապարզ եւ հանրահայտ ճշմարտությունն է:  

            Հաջորդ պարբերությամբ մեր պաշտպանյալին վերագրվում է հետեւյալ արտահայտությունը. "… Ունենք մեկ խնդիր: Որն է: Այս իշխանություններից ձերբազատվելը: Այսինքն մենք այնքան պետք է կազմակերպվենք այս մի քանի ամիսը, որ կարողանանք չթողնել այս մարդկանց վերարտադրվել, որովհետև եթե վերարտադրվեն, մեր հեռանկարային գործն իրականացնելու համար լուրջ դժվարություններ ենք ունենալու: Այս հրեշները վերարտադրվելուց հետո շատ ավելի վտանգավոր են լինելու: Այս մի քանի ամիսը մեզ շատ կարևոր է, որ մենք կազմակերպվենք…": Այս առումով կրկին հստակ է, որ գործ ունենք արտահայտված կարծիքի հետ: Համաձայն ենք, որ այն որոշակիորեն արտահայտված է խիստ իսկ, գուցե եւ որոշ անձանց հասցեին ուղղված արտահայտությունների պարունակմամբ, դրանում պարունակվում են պետությանը, առանձին քաղաքական գործիչներին ուղղված ցնցող, անհանգստացնող կամ, նույնիսկ, անհարգալից բնույթի արտահայտություններ:

            Նախեւառաջ, վերը նշված արտահայտությունների վերլուծման անհրաժեշտությամբ պայմանավորված ցանկանում ենք կարծիք հայտնել, թե ինչպիսի արտահայտություններ են վերը նշված արտահայտությունները. մեր կարծիքով դրանք փաստերի եւ դատողությունների շարադրանք են, որոնց մի մասը, ինչպես արդեն նշվեց, կատարված են ցնցող եւ անհանգստացնող ոճով: Այնուամենայնիվ, չնայած եւ մտքերի, գաղափարների արտահայտման բնույթին, մեր կարծիքով մեր պաշտպանյալն ունի իր այդ կարծիքն ունենալու, այն արտահայտելու եւ տարածելու սահմանադրական իրավունք այն պատճառաբանությամբ, որ Սահմանադրության 27 հոդվածը եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածի առաջին մասը "պաշտպանում է ոչ միայն տեղեկատվությունը կամ գաղափարները, որոնք ընդունվում են դրականորեն կամ գնահատվում են որպես անվնաս կամ ընդունվում են անտարբերությամբ, այլեւ այնպիսիները, որոնք վիրավորում են, ցնցում են կամ անհանգստություն են առաջացնում պետությանը կամ մարդկանց ինչ-որ խմբի: Սրանք բազմակարծության եւ հանդուրժողականության պահանջներն են, առանց որոնց ժողովրդավարական հասարակությունը գոյություն ունենալ չի կարող:" (տես վճիռներ` Հենդիսայթն ընդ. Միացյալ Թագավորության, 1976թ., Լինգենսն ընդ. Ավստրիայի, 1986թ., Օբերշլիկն ընդ. Ավստրիայի, 1991թ.): 

Ինչ վերաբերում է նրան, որ մեղադրանքի կողմը ներկայացնող կառույցը ամբողջությամբ թոթափելով սովետական ժառանգության անթույլատրելի դրսեւորումները, ի վերջո կհանգի այն եզրակացության, որ սահմանափակումները կարող են վերաբերել սեփական կարծիքի արտահայտման ազատությանը, ապա ստորեւ մանրամասնում ենք Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրի եւ Կոնվենցիային մասնակից բոլոր պետությունների (ներառյալ նաեւ Հայաստանի Հանրապետության) դիրքորոշումը այդ սահմանափակումների եւ դրանց կիրառման եւ կիրառման նպատակների վերաբերյալ մոտեցումները.

Արդյոք տեղ է գտել պարոն Սէֆիլյանի

արտահայտվելու ազատության իրականացմանը միջամտություն.

Փաստորեն, մեր պաշտպանյալի նկատմամբ հետապնդումները սկսել են իրականացվել նրա կողմից իր կարծիքը արտահայտելու "սահմանափակումները" խախտելու համար եւ նա հետապնդվում է այս իմաստով հենց դրա համար: Նրա նկատմամբ ավելի քան մեկուկես տարի հետապնդումները հարուցվել եւ իրականացվում են իր ընդդիմադիր քաղաքացիական դիրքորոշումն ունենալու եւ այն արտահայտելու համար: Այս առումով, Կոնվենցիայի իմաստով տեղ է գտել միջամտություն մեր պաշտպանյալի արտահայտվելու ազատությանը, ընդ որում սույն միջամտությունը տեղ է գտել եւ իրականացվում է միջամտության ամենախիստ եւ վտանգավոր միջոցով` քրեական հետապնդմոմբ: Ավելին, ավելի քան յոթ ու կես ամիս է մեր պաշտպանյալը գտնվում է կալանքի տակ այս անհեթեթ "մեղադրանքով", որը, զուտ դատարանում գտնվելու հանգամանքով կաշկանդված, զսպում եմ ինքս ինձ այն, նվազագույնը, "կործանարար բարբաջանք" չանվանելու համար:

Արդյոք տեղ գտած միջամտությունը նախատեսված է եղել օրենքով.

1.                 Որոշելու համար, թե տեղի է ունեցել արդյոք այս միջամտությունը օրենքով, թե ոչ, պետք է անդրադարձ կատարվի Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածի վերլուծությանը եւ տեսնել, թե այդ միջամտությունը իրականացնելիս արդյոք օրենքը համապատասխանում է Կոնվենցիայով նախատեսված "օրենք" հասկացությանը եւ արդյոք այն կիրառվել է իր բառացի նշանակությամբ:  

2.                 Սահմանադրության 27 եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածի գլխավոր նպատակը յուրաքանչյուր անհատի արտահայտվելու ազատության պաշտպանությունն է ցանկացած կամայականությունից: Այսպես. գործերից մեկով կայացված վճռում ՄԻԵԴը հաստատել է նույն հոդվածի 2 մասով նախատեսված հնարավոր սահմանափակումների մեկնաբանության խիստ չափանիշներ. "Խիստ մեկնաբանությունը նշանակում է, որ տվյալ նորմում թվարկված բացառություններին վերաբերող չափանիշներից զատ որեւէ այլ չափանիշ չի կարող արտահայտվելու ազատության սահմանափակման հիմք հանդիսանալ: Իսկ տվյալ նորմում նախատեսված չափանիշներն իրենց հերթին պետք է մեկնաբանվեն եւ կիրառվեն միայն դրանց բառացի նշանակությամբ` չտարածվելով այդ բառերի սովորական նշանակության սահմաններից դուրս" (տես վճիռ` Սանդի Թայմսն ընդ. Միացյալ Թագավորության, 1979թ.): Ըստ էության ՄԻԵԴը սրանով հստակ սահմանել է այն իրավական չափորոշիչը (ստանդարտը), ըստ որի յուրաքանչյուր սահմանային եւ վիճահարույց իրավիճակում գերակայություն պետք է տրվի անհատի ազատությանը, այլ ոչ պետության այս կամ այն առավել գերակա շահի հետապնդման անհրաժեշտությանը (տես` Եւրոպայի խորհրդի մոնիտոր թիվ 3): Միաժամանակ, հարկ է նաեւ նշել, որ վերը թվարկված երեք պայմաններից որեւէ մեկի բացակայությունը ուղղակիորեն հանգեցնում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 27 եւ Կոնվենցիայի 10 հոդվածների խախտման: Այս իմաստով պետք է արձանագրել, որ եթե դատարանի կողմից հաշվի կառնվեն վերը նշված պահանջները եւ արդարացման դատավճիռ չի կայացվի, ապա մեր պաշտպանյալի արտաբերած արտահայտությունների հրապարակային ցանկացած վերարտադրություն պետք է համարվի հանցագործություն, ինչն ինքնին արդեն դուրս է անգամ վերացական տրամաբանության սահմաններից: 

3.                 Մեղադրանքի կողմը որպես մեր պաշտպանյալի արտահայտվելու ազատության իրականացմանը միջամտության իրավական հիմք է դիտարկել Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածը, որը, մեր կարծիքով, չի բավարարում իրավական որոշակիության սկզբունքի պահանջներին և, հետևապես, չի համարվում "օրենք": Այսպես. մեր պաշտպանյալի ելույթում Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածով նախատեսված հանցակազմի առկայությունը կամ բացակայությունը որոշելու (հաստատելու) համար անհրաժեշտ է պարզել հետևյալ արտահայտությունների և  բառերի իմաստային նշանակությունը` "պետական իշխանություն", "բռնություն", "զավթել", "կոչ" եւ դրանց փոխկապակցված դերակատարությունը օրենքի նախադասությունում: 

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն "պետական իշխանությունն իրականացվում է Սահմանադրության և օրենքներին համապատասխան` օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների բաժանման և հավասարակշռման հիման վրա": Այսպիսով սահմանվում է, որ պետական իշխանությունը երեք հավասարակշիռ ճյուղերի` օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների ամբողջություն է: Այլ կերպ ասած` այս երեք ճյուղերի ամբողջությունն է կազմում պետական իշխանությունը: 

Ըստ "Արդի հայերենի բացատրական բառարանի" (Է. Աղայան, "Արդի հայերենի բացատրական բառարան", "Հայաստան" հրատարակչություն, Երևան-1976թ.)`  

"ԿՈՉ – 2. Ժողովրդական զանգվածներին ուղղված գրավոր կամ բանավոր դիմում":

"ԿՈՉԵԼ" – 2. Հրավիրել":

"ԲՌՆՈՒԹՅՈՒՆ – 1. Ֆիզիկական ուժ գործադրելը":

"ԶԱՎԹԵԼ – 2. Զենքի ուժով տիրել, նվաճել":  

Վերոգրյալից հետևում է, որ "պետական իշխանությունը բռնությամբ զավթելուն  ուղղված հրապարակային կոչը" անձանց ուղղված դիմում է, հրավեր` նրանց որոշակի գործողություններ կատարելուն, այն է` պետական իշխանությունը` օրենսդիր եւ/կամ գործադիր եւ/կամ դատական իշխանություն(ներ)ը, ֆիզիկական ուժի գործադրմամբ, զենքի ուժով տիրելուն, նվաճելուն հրահրելու նպատակով: 

Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածի դիսպոզիցիայում "պետական իշխանությունը բռնությամբ զավթել" և "հրապարակային կոչ" արտահայտություններն օգտագործելիս պետք է որոշակիացվեր դրանց իմաստային նշանակությունը` տարակարծիք մեկնաբանությունների տեղիք տալուց խուսափելու նպատակով: Սակայն այս հոդվածում օգտագործվել են այնպիսի արտահայտություններ, որոնք որոշակի չեն. մի դեպքում "պետական իշխանություն" ասելիս հասկացվում է օրենսդիր, գործադիր և դատական  իշխանությունների ամբողջություն, մյուս դեպքում հստակ չէ, թե ինչ ասել է` օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունները բռնությամբ զավթելը, այսինքն` ինչպես է, օրինակ, հնարավոր դատական իշխանությունը զավթել և ընդհանրապես` հնարավոր է արդյոք հենց նույն այդ դատական իշխանությունը զավթել:

 Մեր պաշտպանյալի նկատմամբ մեղադրանք առաջադրելու համար հիմք է հանդիսացել նրա ելույթը, որում նա շարադրել է իր մտքերը եւ կարծիքը: Սակայն նորից հիշեցնենք, որ Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածում օգտագործված է "պետական իշխանություն" արտահայտությունը: Այս դեպքում կարելի է արդյոք պետական իշխանությունը նույնացնել որոշակի անձանց հետ, ինչը փորձում է անել մեղադրող կողմը:

Միաժամանակ, տարակարծիք մեկնաբանությունների տեղիք է տալիս նաև "կոչ" բառը. նորից նշենք, որ համաձայն Է. Աղայանի "Արդի հայերենի բացատրական բառարանի"` կոչը դիմում է որոշակի կամ անորոշ թվով անձանց, հետևաբար որևէ անձ ելույթ ունենալիս կամա թե ակամա  դիմում է ելույթը լսողներին: Հետևապես, քանի որ օրենսդիրը չի որոշակիացնում, թե "կոչ" բառը ինչ իմաստային նշանակությամբ է գործածում, այն կարելի է մեկնաբանել ցանկացած կերպ. "կոչ" կարելի է համարել  ելույթի ընթացքում արտահայտած ցանկացած կարծիք, դատողություն, որով ելույթ ունեցողը դիմում է ելույթը լսողներին, ինչը և արել է մեր պաշտպանյալը:

Ի դեպ, սա բավականին հակասական պնդում է այն առումով, որ "կոչ" հասկացությունը այլ հեղինակ մասնագետների մոտ ամենուին էլ "դիմում" իմաստը չունի, այսինքն` որոշակի չէ հենց այս բառի սովորական իմաստը, ինչպես պահանջվում է մեկնաբանել այն ըստ Կոնվենցիայի 10 հոդվածի:

Վերոգրյալից հետևում է, որ Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածը չի բավարարում իրավական որոշակիության պահանջին և, հետևապես, Սահմանադրության 43 հոդվածի և Կոնվենցիայի 10 հոդվածի 2-րդ մասի իմաստով Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածը չի կարող համարվել արտահայտվելու ազատության իրականացմանը "օրենքով նախատեսված" միջամտություն և չի կարող կիրառվել մեր պաշտպանյալի նկատմամբ: 

Իրավական որոշակիությունը իրավունքի հիմնարար սկզբունքներից է, որի էությունը կայանում է նրանում, որ եթե յուրաքանչյուր անձ պետք է ենթարկվի օրենքին և իր վարքագիծը համաձայնեցնի նրա պահանջներին, ապա ակնհայտ է, որ այդ պահանջները պետք է որոշակի լինեն: Ցանկացած անհստակություն այս իմաստով անձին դնում է անչափ ծանր կացության մեջ, քանզի հայտնի չէ` ինչ և ինչպես (չ)կատարել: Իրավական նորմի որոշակիության, հստակության պահանջը բխում է օրենքի առջև բոլորի հավասարության սահմանադրական սկզբունքից, քանի որ այդ հավասարությունը կարող է ապահովվել բացառապես պայմանով, երբ բոլոր իրավակիրառողների կողմից այս կամ այն իրավական նորմի պահանջը կընկալվի և կմեկնաբանվի միատեսակ:

Իրավական նորմի բովանդակության անորոշությունը, անհստակությունը դրա կիրառման հայեցողության անսահմանափակ հնարավորություն է ստեղծում և հանգեցնում է կամայականության, հետևապես` օրենքի առջև հավասարության և իրավունքի գերակայության սկզբունքների խախտման:

Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածը հստակ և մատչելի կերպով չի սահմանում, թե ինչ ասել է` "պետական իշխանությունը բռնությամբ զավթելուն ուղղված հրապարակային կոչեր": Դրա անորոշությունը և անհստակությունը թույլ չի տալիս անձանց կողմնորոշվելու, թե ինչպիսի հանգամանքների, դեպքերի նկատմամբ  այն կարող է կիրառվել և զրկում է անձին դրա հետ իր վարքագիծը համատեղելու հնարավորությունից: Անորոշ է, թե ինչ ասել է "կոչ" և որոնք են այն չափորոշիչները, որոնք հնարավարություն կտային հստակ սահմանազատում (տարբերակում) անցկացնել "կոչ"-ի և "կարծիք"-ի միջև: Խնդրո առարկա նորմի անհստակությունն էլ իշխանություններին հնարավորություն է տալիս այն կամայականորեն, ընտրողաբար կիրառել ընդդիմադիր քաղաքական հայացքներ դավանող, իշխանությունների համար ոչ ցանկալի գործիչների նկատմամբ և ծառայում է իբրև քաղաքական հաշվեհարդարի գործիք:  

Արտահայտվելու ազատության իրականացմանը միջամտությունը "օրենքով նախատեսված" լինելու պահանջի վերաբերյալ ՄԻԵԴ-ը բազմաթիվ գործերով նշել է, որ "օրենքը" պետք է լինի մատչելի և կանխատեսելի: Այսպես, Սանդի Թայմսն ըննդեմ Միացյալ Թագավորության գործով կայացված վճռում նշված է` "Նախ, "օրենքը" պետք է լինի մատչելի. քաղաքացիները պետք է հանգամանքներին համապատասխան հնարավորություն ունենան կողմնորոշվելու, թե ինչպիսի իրավական նորմեր են կիրառվում տվյալ դեպքի նկատմամբ: Բացի այդ, նորմը չի կարող համարվել "օրենք", եթե այն ձևակերպված չէ բավարար աստիճանի հստակությամբ, ինչը քաղաքացուն հնարավորություն կտար համատեղելու դրա հետ իր վարքագիծը. քաղաքացին պետք է հնարավորություն ունենա կանխատեսելու այն հետևանքները, որոնց կհանգեցնի տվյալ գործողությունը":

Այսպիսով, իրավական ակտը, որը կիրառվել է մեր պաշտպանյալի նկատմամբ Կոնվենցիայի իմաստով "օրենք" համարվել չի կարող, ապա եւ այս հիմքով միջամտությունը մեր պաշտպանյալի ազատությանը չի եղել "օրենքով նախատեսված":

4.                 Բացի այդ, Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 18 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն "Հանցագործություն չի համարվում այն գործողությունը կամ անգործությունը, որը թեեւ ձեւականորեն պարունակում է uույն oրենuգրքով նախատեuված որեւէ արարքի հատկանիշներ, uակայն իր նվազ կարեւորության պատճառով հաuարակական վտանգավորություն չի ներկայացնում, այuինքն` ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձին, հաuարակությանը կամ պետությանը էական վնաu չի պատճառել եւ չէր կարող պատճառել": Եթե, նույնիսկ, ապացուցված համարվեր, որ մեր պաշտպանյալի գործողությունները համապատասխանում են Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածի պահանջներին, ապա էական վնասի բացակայությունը կարգելեր մեր պաշտպանյալի կատարած արարքը հանցագործություն համարել: Իսկ, այսպես կոչված "էական վնաս" առհասարակ լինել չի կարող, քանի որ վնաս առհասարակ չի եղել: Վնասի բացակայության հանգամանքը ապացուցված է հենց նման վնասի առկայության չապացուցված լինելով: Այսպիսով, մեր պաշտպանյալի վարքը Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածով նախատեսված արարքին համապատասխանելու դեպքում, նույնիսկ, այն հանցագործություն համարվել չի կարող, քանի որ բացակայում է վնասը, որ պատճառվել է եւ կարող էր պատճառվել մեր պաշտպանյալի կողմից:

Արդյոք տեղ գտած միջամտությունը

իրավաչափ նպատակ է հետապնդել.

Այս հարցի պատասխանն է` ոչ, քանի որ մեղադրանքի կողմը ոչ մի կարծիք չի արտահայտել առ այս պահը, թե ինչ իրավաչափ նպատակ է հետապնդել սույն անհեթեթ գործի նախապատրաստումը, նախաքննությունը եւ դատաքննությունը: Որ նպատակի բավարարմանն է ուղղված այս քրեական գործով մեղադրանքի պաշտպանությունը. որպեսզի կանխել մեր հասարակությունում Ժիրայր Սէֆիլյանի արտահայտած մտքերի տարածումը: Բայց չէ, որ դրանք տարածվեցին բազմապատիկ ավել ծավալով եւ ընկալվելու ավելի մեծ պատրաստակամությամբ, իսկ դրա հեղինակի նկատմամբ գործված ապօրինությունների պատճառով նաեւ` ավելի մեծ համակրանքով դրանց հեղինակի եւ դրա մտքերի նկատմամբ: Նրա մտքերն առավել ընդունելի եւ ընկալելի են արդեն նույնիսկ նրա գաղափարական հակառակորդների կողմից, եւ, որ ամենահետաքրքիրն է, բազում մարդիկ են ստորագրում այդ արտահայտած մտքերի տակ: Իսկ, եթե նպատակ է հետապնդվել, կանխել նման մտքերի արտահայտումը, ապա ինչպիսի մտքերի արտահայտումը կանխելու մասին է խոսքը, ինչի մասին մտքերի, ինչպես արտահայտված եւ ինչի հիման վրա դրանց կանխելու մասին է խոսքը:

Արդյոք պարոն Սէֆիլյանի արտահատվելու

ազատությանը միջամտությունը եղել է ժողովրդավարական

հասարակությունում "անհրաժեշտ" միջամտություն.

            ՄԻԵԴը` կառավարություններին ուղղված քննադատության թույատրելի սահմանների մասին իր գործերից մեկով կայացրած վճռում նշել է, որ "կառավարության հասցեին ուղղված քննադատության թույլատրելիության սահմանը առավել լայն է, քան շարքային քաղաքացու կամ քաղաքական գործչի հասցեին ուղղված քննադատությանը: Ժողովրդավարական հասարակարգում կառավարության գործողություններն ու բացթողումները պետք է լինեն ոչ միայն օրենսդիր եւ դատական իշխանությունների, այլ նաեւ մամուլի եւ հասարակական կարծիքի ուշադրության առարկան: Բացի այդ, կառավարության զբաղեցրած գերակա դիրքը անհրաժեշտ է դարձնում որպեսզի քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցում այն (կառավարությունը) ցուցաբերի զսպվածություն, նամանավանդ, երբ գոյություն ունեն այլ միջոցներ զանգվածային լրատվության միջոցներում դրա հակառակորդների կողմից չարդարացված հարձակումներին եւ քննադատությանը պատասխանելուն" (տես վճիռ` Կաստելսն ընդ. Իսպանիայի, 1992թ.):

            Առավել ուշագրավ է ՄԻԵԴ դատավոր Դը Մեյերի սույն վճռին համընկնող եւ առանձին կարծիքն առ այն, որ "չկա որեւէ հիմք եւ հիմնավորում, որպեսզի պետական հաստատություններն ունենան առավել պաշտպանվածություն, քան անհատը, այնպես` ինչպես կառավարության հեղինակությունը ենթակա չէ պաշտպանության առավել, քան ընդդիմությանը" (արտահայտված նույն վճռին կից` 1992թ.-ին): Մեր կարծիքով այս բանաձեւը առավելապես կիրառելի է լուծելու համար, թե որքանով է անհրաժեշտ եղել ժողովրդավարական հասարակությունում (չանդրադառնալով արդեն այն հարցին, թե ինչ շահի հետապնդմանն է ուղղված եղել) կիրառել սույն գործով մեր պաշտպանյալի արտահայտվելու ազատության նկատմամբ միջամտությունը: Իսկ եթե այն անհրաժեշտ է եղել, ապա ինչով է պատճառաբանված, որ այն անհրաժեշտ է եղել իրականացնել հենց սույն կերպ, եւ չեն եղել արդյոք այլ միջոցներ, որոնց կիրառումը հնարավորություն կտար ապահովել արտահայտվելու ազատության սահմանադրական սահմանափակման նպատակի իրականացումը:  

Այն հարցի պատասխանը, թե անհրաժեշտ է եղել արդյոք միջամտությունը մեր պաշտպանյալի իրավունքի իրականացմանը, տալու համար պետք է սկզբից որոշակիացնել, թե արդյոք եղել է մեր պաշտպանյալի նկատմամբ հետապնդման որեւէ "սոցիալական կարիք": "Սոցիալական կարիքի" առկայությամբ միայն կարող է պետության միջամտությունը համարվել "անհրաժեշտ" ժողովրդավարական հասարակությունում (տես` "Օբսերվերն" ու "Գարդիանն" ընդդեմ ՄԹ, 1995): Թեկուզեւ այս հարցի բացասական պատասխանը ակնհայտ է ցանկացած մարդու եւ նույնիսկ երեխայի, այնուամենայնիվ այս հարցի դրական պատասխանի վրա պնդողներին կարելի էր այսպես կոչված "հռետորական" հարց տալ, թե այդ ինչ սոցիալական կարիքի մասին է խոսքը, երբ դրա մասին ամաչում էք խոսել: Բայց այս հարցը չտալու երկու ծանրակշիռ փաստարկ կա. 1-ին փաստարկ` այդ հարցին պատասխանող չի լինելու, եւ 2-րդ փաստարկ` դրա պատասխանը գիտենք բոլորս: Ապա եւ չկա նման կարիք:

Արդյոք բացակայում էին հակազդեցության այլ միջոցները

(եթե դրանք անհրաժեշտ էին) որպեսզի կանխվեր այն

վերացական վտանգը, որի առկայությունը

անհանգստացնում էր պետական ծառաներին/համաչափության

պահանջի պահպանման մասին.

            Արտահայտվելու ազատությանը միջամտությունը պետք է համապատասխանի նաեւ համաչափության սկզբունքին, այսինքն` "համաչափ է արդյոք նպատակը` դրան հասնելուն ուղղված միջոցներին": Տվյալ համաչափությունը պետք է հիմնվի ժողովրդավարական հասարակության հիմքում ընկած սկզբունքների վրա: Համոզվելու եւ հաստատակամ լինելու համար այն հարցում, որ միջամտությունը անհրաժեշտ է ժողովրդավարական հասարակությունում, դատարանը պարտավոր է հավաստիանալ, թե արդյոք առկա է արտահայտվելու ազատության տվյալ սահմանափակման "անհետաձգելի սոցիալական կարիք": Այս հավաստիացումը պարտադիր է այնքանով, որքանով որ, մասնավորապես, գործերից մեկով կայացված վճռում ՄԻԵԴը նշել է, որ. "10 հոդվածի 2 մասի իմաստով "անհրաժեշտ" ածականը ենթադրում է անհետաձգելի սոցիալական կարիքի առկայություն" (տես վճիռ` Օբսերվերը եւ Գարդիանը ընդ. Միացյալ Թագավորության, 1995թ.):

            Քաղաքական պայքարին կամ հասարակական հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերում կամ քաղաքական բանավեճերի կամ ընտրական արշավներում, կամ երբ քննադատությունը ուղղված է կառավարությանը կամ քաղաքական գործիչներին կամ պետական մարմիններին կտրուկ կամ սուր քննադատական դիտողությունները անսպասելի չեն համարվում եւ, ինչպես մեզ ցույց է տալիս ՄԻԵԴի փորձի ուսումնասիրությունը, այն դրանց վերաբերվում է առավել ընդգծված հանդուրժողականությամբ: Օրինակ` գործերից մեկով ՄԻԵԴը հայտարարել է, որ թեեւ լրագրողի կողմից գրված հոդվածները պարունակել են կտրուկ եւ խիստ արտահայտություններ, այդուհանդերձ դա չի կարող դիտվել ոչ իրավաչափ, եթե նկատի առնվի դրա նպատակը, այն է ոստիկանության բարեփոխման կոչը (տես վճիռ` Տորգիերսոն ընդ. Իսլանդիայի, 1992թ.): Ամբողջ այս դատավարության ընթացքում մեղադրանքի կողմը ջանք անգամ չի գործադրել դատարանին ներկայացնել որեւէ ապացույց "Հայ կամավորականների համախմբում" կազմակերպության ստեղծման նպատակների մասին: Սրա պատճառը թաքնված է հենց այդ նպատակների մասին բարձրաձայնելուց գործադիր իշխանության խուսափելու մեջ. թույլ չտալ կեղծել ընտրությունները, ստեղծել բարոյական եւ իրավական պետություն, արդար ընտրությունների միջոցով հասնել իշխանության իրականացման հնարավորության:  

            Անդրադառնալով այն հարցին, որ եթե անգամ վերը նշված կարծիքների եւ դատողությունների արտահայտման սահմանափակումներ տեսականորեն հնարավոր են, ապա դատարանի կողմից պետք է հատուկ ուշադրություն դարձվի այն հանգամանքի վրա, որ արտահայտվելու ազատության պաշտպանության համար պետության կողմից արտահայտվելուն հաջորդող միջամտության տարբեր տեսակներից, եղանակներից եւ ձեւերից առավել վտանգավորն է քրեաիրավական պատասխանատվության կիրառումը: Իր վճիռներից մեկով, որը վերաբերվում էր մի գործի, որում դիմողը Իսպանիայի պառլամենտական ընդդիմության անդամ էր (վերջինս դատապարտվել էր ազատազրկման Իսպանական կառավարությանը վիրավորելու համար, քանի որ թերթում հրապարակման մեջ կառավարության գործողությունները որակել է հանցավոր` կառավարությանը մեղադրելով Բասկերի երկրի բնակչության դեմ հանցանքներ գործած անձանց թաքցնելու մեջ) վերոնշյալ փաստերի հիման վրա ՄԻԵԴը ընդունել է հետեւյալ ձեւակերպումը. "Գերակա դիրքը, որը զբաղեցնում է կառավարությունը անհրաժեշտ է դարձնում որպեսզի քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցում դրա կողմից ցուցաբերվի զսպվածություն, առավել եւս, երբ գոյություն ունեն այլ միջոցներ զանգվածային լրատվության միջոցներում դրա հակառակորդների կողմից չարդարացված հարձակումներին եւ քննադատությանը պատասխանելուն" (տես վճիռ` Կաստելսն ընդ. Իսպանիայի, 1992թ.): 

            Բացի այդ, մեկ այլ գործով ՄԻԵԴը հաստատել է "ոչ միայն օրենսդիր կամ դատական իշխանությունների, այլ նաեւ հասարակական կարծիքի կողմից կառավարության գործողությունները եւ բացթողումները մանրամասն քննության ենթարկելու" անհրաժեշտությունը (տես վճիռ` Ինկալն ընդ. Թուրքիայի, 1998թ.):  

            Խոսելով այն մասին, թե որքանով է ընդունելի սուր, կտրուկ արտահայտված մտքերի, կառավարող շրջանակների կողմից անընդունելի գաղափարների արտահայտումը, հասարակական հուզումներ առաջացնող կոչերի եւ հայտարարությունների կատարումը համահունչ ժողովրդավարական հասարակության գոյության եւ կենսագործունեության հիմնական սկզբունքներին, ՄԻԵԴը իր վճիռներից մեկում նշել է, որ արտահայտվելու ազատությունը չի կարող սահմանափակվել միայն ընդունելի կամ չեզոք կամ անվնաս ընկալվող տեղեկատվությամբ կամ հայացքներով, այլեւ հավասարապես վերաբերվում է նաեւ այնպիսի տեղեկատվությանը եւ հայացքներին, որոնք կարող են հանգեցնել վիրավորանքի կամ հուզումների: Այս է հանդուրժողականության եւ բազմակարծության պահանջը, առանց որի չի կարող լինել ժողովրդավարություն (Հենդիսայթն ընդ. Միացյալ Թագավորության, 1986թ.): 

            Կարծում ենք, որ չունենք այլ ընտրություն քան համակարծիք լինել մեր ժամանակների մեծ մտածողներից մեկին, համաձայն որի պարտավոր ենք մշտական արթնությամբ հետեւել այնպիսի մտքերի արտահայտվելու ազատության սահմանափակումների փորձերի նկատմամբ, որոնք (մտքերը) անընդունելի են մեզ համար, եւ դրանք համարում ենք կործանիչ իրենց էությամբ, եթե այդ մտքերն ու հայացքները չեն ստեղծում օրենքի կողմից հետապնվող նպատակի իրականացմանն ուղղված գործունեության համար իրական սպառնալիք եւ, որ այդ մտքերի եւ հայացքների արտահայտմանը միջամտությունը անհրաժեշտ է մեր Հայրենիքի փրկության նպատակով: 

            Ի վերջո, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Հայաստանի Հանրապետության հիմնադիր Հայ ժողովուրդը ամենեւին էլ երկչոտների հավածու չի եղել եւ իր կողմից ընդունված Սահմանադրության ընդունմամբ առաջնորդվել է ոչ թե պետական իշխանությունը բռնությամբ զավթելուն ուղղված կոչերի վերացական վտանգի կանխման անհրաժեշտությամբ, այլ սերունդների ազատության ապահովման անհրաժեշտությամբ: Այս իմաստով միանշանակորեն կարող ենք թույլ տալ մեզ իրավացի համարել այնպիսի դատողություն կատարելիս, համաձայն որի անհատի ազատության պաշտպանությունն ընդհանրապես, եւ արտահայտվելու ազատության պաշտպանության անհրաժեշտությունը, որպես դրա բաղկացուցիչ, գերակայում է Հայաստանի Հանրապետության պետական իշխանությունը` բռնությամբ զավթելուն ուղղված կոչերի արդյունքում ստեղծված աներեւույթ եւ վերացական վտանգից պաշտպանելու անհրաժեշտությանը:

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 23

եւ Կոնվենցիայի 8 հոդվածներով երաշխավորված իրավունքի

կոպիտ խախտումների մասին.

            Սույն մասում շարադրվելիք խախտումները վերաբերում են երկու դրվագների. (1) մեր պաշտպանյալի բնակարանի եւ այլ հեռախոսահամարների գաղտնալսման մասով խախտվել է մեր պաշտպանյալի անձնական եւ ընտանեկան կյանքի նկատմամբ հարգանքի պահանջի իրավունքը, եւ (2) մեր պաշտպանյալի աշխատավայրում իր առանձնասենյակի խուզարկությամբ խախտվել է իր անձնական կյանքի նկատմամբ հարգանքի պահանջի իրավունքը: 

Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 23 հոդվածի "յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի, որպեuզի հարգվի իր անձնական ու ընտանեկան կյանքը: Առանց անձի համաձայնության նրա վերաբերյալ չի կարելի հավաքել, պահպանել, oգտագործել կամ տարածել այլ տեղեկություններ, քան նախատեuված է oրենքով: Արգելվում է անձին վերաբերող տեղեկությունների oգտագործումն ու տարածումը, եթե դա հակաuում է տեղեկությունների հավաքման նպատակներին կամ չի նախատեuված oրենքով: ... Յուրաքանչյուր ոք ունի նամակագրության, հեռախոuային խոuակցությունների, փոuտային, հեռագրական եւ այլ հաղորդումների գաղտնիության իրավունք, որը կարող է uահմանափակվել միայն oրենքով uահմանված դեպքերում եւ կարգով, դատարանի որոշմամբ": 

Մեր պաշտպանյալի բնակարանի եւ այլ հեռախոսահամարների գաղտնալսման մասով խախտվել է մեր պաշտպանյալի անձնական եւ ընտանեկան կյանքի նկատմամբ հարգանքի պահանջի իրավունքը հետեւյալ առումներով.

-                      միջամտությունը նախատեսված չի եղել օրենքով, քանի որ մեր պաշտպանյալի հեռախոսահամարների գաղտնալսումը իրականացվել է առանց քրեական հետապնդումը պաշտոնապես իրականացնելու, մինչդեռ հիմնվելով Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության համապատասխան հոդվածների վրա Երեւանի Կենտրոն եւ Նորք-Մարաշ համայնքների դատարանը կայացնելով իր 15 օգոստոսի, 2006թ.-ի որոշումը անտեսել է նույն օրենսգրքի 281 հոդվածի 2-րդ մասի դրույթն այն մասին, որ "Օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների մասին" Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված տեսակների օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումները իրականացվում են դատարանի որոշմամբ: Հաշվենկատորեն անտեսվել է այն հանգամանքը, որ նման օրենք Հայաստանի Հանրապետությունում առհասարակ չկա. 

-                      նման միջամտությունը չի հետապնդել որեւէ իրավաչափ նպատակ. 

-                      նման միջամտությունը անհրաժեշտ չի եղել ժողովրդավարական հասարակությունում իրականացման համար.

Մեր պաշտպանյալի աշխատավայրում իր առանձնասենյակի խուզարկությամբ խախտվել է իր անձնական կյանքի նկատմամբ հարգանքի պահանջի իրավունքը հետեւյալ նկատառումներով.

-                      միջամտությունը նախատեսված չի եղել օրենքով, քանի որ մեր պաշտպանյալի աշխատասենյակի խուզարկությունը տեղի չի ունեցել սույն քրեական գործով նախաքննություն իրականացնելու իրավասություն ունեցող անձի կողմից, ապա եւ այս պայմաններում այդ խուզարկությունը նախատեսված չէր "օրենքով". 

-                      նման միջամտությունը չի հետապնդել որեւէ իրավաչափ նպատակ. 

-                      նման միջամտությունը անհրաժեշտ չի եղել ժողովրդավարական հասարակությունում իրականացման համար: 

Հետևապես, վերը նշված փաստարկների ճնշմամբ, եթե մեղադրանքի կողմը չկարողանա իր մեջ գտնել բավարար օբյեկտիվություն և համարձակություն այդ մասերով մեղադրանքից հրաժարվելու համար, և շարունակի ամեն գնով անբարեխղճորեն պաշտպանել այն, ապա այդ դեպքում դատարանից ակնկալում ենք արդարացման դատավճիռ:

Պաշտպաններ,

Արա Զաքարյան